2010-06-07

ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات

 

ئۆپۆزسیۆن بەردەوام دەیەوێ بچووكترین كەموكورتیی دەسەڵات بقۆزێتەوە، ئەمە مافی خۆیەتی. مافی خۆیەتی كەموكورتییەكانی دەسەڵات بقۆزێتەوە تا لە رێیەوە پاڵەپەستۆی بۆ ببا و جێی پێ لەق بكا و هەڵی قەنێ. كێشە لەمەدا نییە. كێشە لە شێوازی پاڵەپەستۆكردنەكەدایە. دوو جۆر پێوەندی هەیە لە نێوان ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدا، یان ئەوەیە ناكۆكییەكی دژبەرانەیە، وەك ئەوەی جاران ئۆپۆزسیۆنی كوردی و عێراقی لە بەرامبەر رێژیمی سەدامدا هەیانبوو، بێ بەزەیییانە ئێسكی یەكتریان دەشكاند. یانیش پێوەندییەكە ناكۆكییەكی تەواوكارانەیە وەك ئەوەی لە سەردەمی دیموكراسیدا بەیەكترەوەیان دەبەستێ. سەردەمی دیموكراسی تەنیا ئەوە نییە ئازادییەكانی وەربگری و بەكاریان بێنی و پێیان بەختەوەر ببی، ئەوەشە كە بەرپرسیارەتیی پاراستنیان هەڵگری. لە رووداوی هاتنە كوشتنی سەردەشت عوسماندا ئۆپۆزسیۆن زۆری لە سنووری رێ پێدراوی خۆی تێ پەڕاند. ئەوەی ئەوان گەیاندیانە میدیای ئەوروپا و ئەمەریكا و وڵاتانی دراوسێ، هیچی تێدا نەهێشتبووەوە. تەنیا ئەوەی لێ دەفامرایەوە كە دەیانەوێ كورد بەگشتی و ئەزموونە سیاسییەكەی ریسوا بكەن، وێرای ئەمە ختووكەدانی دەسەڵاتیش بوو بۆ ئەوەی شمشێر هەڵكێشێ و مل بپەڕێنێ هەر بۆ ئەوەی بڵێن: فەرموون نەمانگوت دەسەڵاتی كوردی نادیموكراسییە؟. ئەمەش ئەوپەڕی نابەرپرسیارەتییە. با سەرنج لە دنیای گەورە بدەین، دەبینین دیموكراسی دۆخێكی زیندووە لە ژیانی گەلاندا، ئەوانەی سوودی لێ وەردەگرن: ئۆپۆزسیۆن، میدیای ئازاد، رێكخراوەیلی جڤاكی شارنشینی و هەر كەسێكی تر، دەبێ بەپەرۆشی پاراستنیشی بن. دیموكراسییەكی دەڵەمەی وەك ئەوەی لەمەڕ خۆمان، كەمێك زیاتر لە رادەی خۆی بیگوشی دەبێ بەدەسەڵاتێكی گوێ بەهیچ نەدەری خۆپارێز، رەنگە دیكتاتۆریش. لەوبەریشەوە ئۆپۆزسیۆنێكی ناحاڵی و بێ رەگ و بنەوای وەك ئەوەی لەمەڕ خۆمان، كەمێك چاوی لێ سوور كەیەوە دەخزێتە باوەشی دوژمنەوە كە لە هەرچوار لاوە بۆی كراوەتەوە.

 

لە دۆخێكی وا ناپوختدا ئەركی سەرشانی میدیای ئازاد ئەگەر هەبێ و ئۆپۆزسیۆن ئەگەر هەبێ، ئەوەیە دەست بەو پەڕاوێز و داوێنە دیموكراسییەوە بگرن كە هەیە و بەری نەدەن و پەرەی پێ بدەن. نازانم كێیە پێی وایە ئەم دیموكراسییەی كوردستان نەمرە هەر لەبەرئەوەی ئەمەریكا لێرەیە. ئەدی ئەوە نییە سێ مانگە هەڵبژاردنێكی دیوەدەر شفاف و روون لە عێراقدا هاتووەتە ئەنجامدان و رۆژانە بەبەرچاوی دەسەڵاتی ئەمەریكاشەوە دێتە تاساندن و ئەویش نقەی لێوە نایە. بەكورتی دیموكراسییە دەڵەمەكەی كوردستان نابێ گەمەی نابەرپرسانەی لەگەڵدا بێتەكردن، ئەگینا دواجار دەبێتە پرسەكەی كە دەڵێ علی وعلی أعدائی. واتە: ئەویشی پێ ببەزێنی و خۆشتی پێ بەفەتارەت بدەی.

 

ئۆپۆزسیۆنی كوردی

 

بەڕقدا چووە

 

بۆچی ئۆپۆزسیۆنی كوردستان و ئەوەی بەخۆی دەڵێ میدیای ئازاد، وا بەم رادەیە دەسەڵاتی كوردستان بەدوژمنی باوەكوشتە دەزانێ؟ وەك گوتمان پرسەكە دژایەتییەكی ئاسایی و نەریتی نییە وەك ئەوەی لە نێوان هەر دەسەڵاتێكی دیموكراسی و بەرهەڵستەكەیدا هەیە تا ئێمەش بە ئاسایی وەری بگرین. بێگومان بەرماوەی ناحەزییە كۆنەكانیش نییە تا لێی تێ بگەین، واتە بەرماوەی ناحەزیی ساڵانی شێست یان هەشتایەكان یان شەڕی ناوەخۆی نەوەتەكان نییە. ئەمانە هیچیان نییە، ئەمانە زۆر كۆن بوون و رەنگە كوێریش بووبنەوە. بەبۆچوونی من ئەم دۆخی بیركردنەوە و هەڵوێست گرتنەی ئۆپۆزسیۆن و رۆشنبیرانی بەناو سەربەخۆ، لە هەڵقوڵیوی ئاوەزكەی خیڵەكایەتی و كشتە دەماری ناوچەیی بەولاوە، هیچ شتی تر نییە.

 

ئێوارەی 26ی مانگی رابردوو لە كردنەوەی نووسینگەی پێوەندییە بازرگانی و پیشەسازییەكانی ئەڵمانیا لە هەولێر لەوێ بووم، بەرپرسی بازرگانیی دەرەوەی ئەڵمان باسی هۆیەلی هاندانی لایەنی ئەڵمانی دەكرد لە كردنەوەی ئەم نووسینگەیەدا. دەیگوت: ئێمە هاتووین لەبەرئەوەی هەولێر هێمن و تەناهە، شەقامەكانی پانن، دار و دەوەنیان لەمبەر و لەوبەر چاندوون، دەیگوت ئەم وڵاتە پاشەڕۆژی هەیە بۆیە هاتووین. ئەڵمانێك دەسمایە و پارەی لێ وەگەڕ خستووە پاشەڕۆژی وا دەبینێ. كوردێكیش ژەهری كینە و بەرچاوتەنگیی لێ وەگەڕ خستووە حەز دەكا ناوی بنێ شاری تۆقاندن و تیرۆر. باشە ئەم تڕۆیی و تەنگەتیلكەیییە چییە لە ئاست ئەو خەونەی دەڵێ هەولێر دەبێ ببێ بەدوبەی. بوونی هەولێر بەبنكەیەكی گەورەی بازرگانی بێگومان دەیكا بەپانك و هەواری دیموكراسیش. هاتنی دەسمایەی بیانی بۆ وڵاتەكەمان، هەلی پێشوەچوونی بزاوی دیموكراسی فرەوانتر دەكا. لەبەرئەوەی دەسمایە داوونەریتی سەردەمییانەش لەگەڵ خۆیدا دەهێنێ. بۆ من وەك كوردێك ئەوە خەونێكی دیموكراسیخوازانەیە كە هەولێر ببێ بەدوبەی. ئۆپۆزسیۆنێك، یان میدیایەك لە خەمی دیموكراسیدا بێ، دەبێ وا بیر بكاتەوە و خەون ببینێ نەك گاڵتەی پێ بێ و رقی لێ هەڵگرێ. ئەوەی لە كوردستان هەیە، چ ئۆپۆزسیۆن چ میدیا، لەبەرئەوەی ئاوەزكەیەكی عقلیە خێڵەكایەتی و ناوچەییی لە پشتەوە هەیە، ناتوانێ دیمەنەكە بەباری دروستی و روونیدا ببینێ، ئەو رقی لە هەولێرە و تەواو. بۆ؟ لەبەرئەوەی مێشكی خێڵەكییە.

 

میدیای دەرەوەی یاسا

 

ئەوە میدیای دیموكراسی نییە كە لە كوردستاندا هەیە. بنەوای دیموكراسی ئەوەیە بەرامبەرەكەشت بە مافدار ببینی وەك چۆن خۆت بەمافدار دەبینی. پیشەییبوون راستگۆیییە، پیشەییبوون هەوڵە بۆ هەبوونی یاسا، رێزگرتنە لە یاسا. میدیای بەناو ئازاد لە كوردستان لەبەرئەوەی پیشەیی نییە بووەتە كۆیلەی ئاوەزێكی ترسەنۆك و تەنگەبەر. پیشەیی نییە لەبەرئەوە دەیەوێ خۆی لەسەرەوەی یاسا و لێپێچینەوەدا ببینێ. ئەم ئاوەزە خێڵەكییانەیە بەهیچ جۆرێك لەگەڵ بنەواگەلی سەردەمییانە و كولتووری مرۆڤی ئازاددا یەك ناگرێتەوە. چۆن جاران بەگ و فیۆداڵێك كە مافەیلی ئەوانی تری پێخوست دەكرد، یاسا و بنەوایەك نەبوو لێپێچینەوەی لەگەڵدا بكا، یان مەلایەك كە ئەمڕۆ لە بەرزەوێژی مزگەوتەوە راست و چەپ دادەپاچێ و لەكەدار دەكا و ناو دەزڕێنێ، ئەویش خۆی لەسەرەوەی نەریت و یاساوە دەبینێ. لەم رۆژانەدا مەلایەكان یاسایەكیان داوە بە پەرلەمان داوا دەكەن پاس حصانەیان هەبێ. بۆ داوا نەكەن؟ چییان كەمترە لە رۆژنامەوان؟ تۆمەتێكی گەورەیە بەیەكێك بڵێی لە ئاین وەرگەڕاو، مەلا دەیڵێ و بەرزەكی بانانیش بۆی دەردەچێ. دەیەوێ لەمەودوا بڕگەی یاساییشی لە پشتەوە بێ نەبادا پۆلیس بێتە ئاراوە. ئەویش وەك رۆژنامەوان بێبارە و بێ زاخ. لەو تۆمەتە گەورەتر نییە بە یەكێك بڵێی فایلدار و یارمەتیدەری رێژیمی سەدام. بڵاوكراوەی كوردی هەیە كردی و بۆشی چووە سەر و كابرای فایل خراوە پاڵ گوللەیەكی بەسەری خۆیەوە نا. بڵاوكراوەكەش وەك مەلای بانەمان بەرزەكی بانان بۆی دەرچوو. بۆ؟ لەبەرئەوەی لە سەرەوەی یاسایە. ئەو ئاوەزەی لە پشت ئەو بڕگەیەیە لە یاسای رۆژنامەنووسان، كە دەڵێ نابێ رۆژنامەوان بكەوێتە گرتیگە، ئاوەزێكی ترسەنۆك و بێ زاتە. بێگومان هەر مافێك بێ لێپێچینەوە بێ لەسەر بناخەی ترسەنۆكییە. ئازایی ئەوەیە لە بەرامبەر مەترسیدا بێتە نواندن. بوێر ئەوەیە مل لە چەقۆ بسوێ. رۆژنامەوانی كورد جنێو بە ئەرد و ئاسمان دەدا، كە ناوی پۆلیس و گرتیگەش بێنە گوێی، هەناوی دەپسێ. لێپێچینەوە لە رۆژنامەوان و گرتنی، بەهیچ شێوەیەك واتەی ئەوە نادا كە رێ لە ئازادیی دەربڕین گیراوە، ئەمە درۆ و فشەیەكە هەندێك كەس كردوویانە بەبەند و باو. ئازادیی دەربڕین بە یاسا هاتووەتە پاراستن، مافی بەرامبەریش بەهەمان شێوە. كەس مافی نییە لەسەر ئابڕوو و ناوبانگ و مافی خەڵكی تر خۆی بكا بەپیاوی ناو پیاوان. ئەگەر پەرلەمانی كوردستان ئەو بڕگەیە لە یاسای رۆژنامەنووسان چاك نەكاتەوە دەبێ هەمان ماف بدا بە مەلا و شێخ و ئاغا و بازرگان و مامۆستای زانسگە و هەر كەسێكی تر كە خۆی بەماقووڵ دەزانێ.

 

ئەوەی لە پرسی تیرۆركردنی سەردەشتدا بە سەرۆكی هەرێم و هەندێك ناوی ناو پارتییان كرد، یاسا هەبوایە رزگاریان نەدەبوو. دەبێ بشزانین هەمان نەبوونی یاسا كە ئۆپۆزسیۆن و میدیای بەناو ئازاد لە سایەیدا حەساونەتەوە، ئەگەر بێو هەڕەشە و شووڵ هەڵكێشان بێنە گۆڕێ، دەسەڵاتیش لە سایەیدا دەحەسێتەوە.

 

تۆمەتی بێ بنەوا و وەڵامدانەوەی

 

تۆمەت دانەپاڵی بێ بەڵگە و بنەوا، دوو لایەنی هەیە. لایەنە ئاشكرایەكەی ئەوەیە تۆمەتدەر دەیەوێ كەسێك یان لایەنێك ریسوا و بەدناو بكا و تۆڵەی شتێكی لێ بكاتەوە، جا یان تۆڵەی بردنەوەیە لە هەڵبژاردنەكانی عێراق یانیش تۆڵەی پێشكەوتنی هەولێرە. ئەمەیان لە پرسی سەردەشتدا زۆر بەڕوونی وەدەر كەوت. تۆمەتدەر بۆی چووە سەر و تێشیدا سەركەوت. لەم رۆژانەدا دوو هاوەڵی لبنانیم كە هیچ پێوەندییان بەڕۆژنامەوانییەوە نییە، بەدرێژی و وردایەتییەوە باسی پرسی كوشتنی سەردەشتیان بۆم گێڕایەوە، كتومت وەك ئەوەی لێرە گۆڕان بڵاوی دەكردەوە، بگرە خراتریش. گوتیان ئەم پرسە بووە بە وێردی سەر زاری هەموو لبنانییەك. چەند هاوەڵێكی كەندایی و بەریتانیایی و ئەڵمانیاییش هەمان بابەتیان وەك ئەوان گێڕایەوە بۆم. كەواتە ئەوان لەو پلانەی دایان نابوو بۆ ریسوا و بەدناوكردن، سەر كەوتن. ئەمە لایەنی یەكەم، بەڵام لایەنی دووەم ئەوەیە ئەوان تەنیا پارتی بەبەرپرسیار و دەسەڵاتی فەرمانڕەوای كوردستان دەزانن، ئەمە لە سایكۆلۆجیەتیاندا وا پێوارانە و وەشارتییانە چەسپیوە، بەبێ ئاگاییی خۆیان دەری دەبڕن. بەڵام ئەمە بۆ پارتی قازانج و بەرژەوەندە، نابێ پێی قەڵس ببێ. بەبەرپرسیار دانانی كەسێك یان لایەنێك، با لە لەلایەكەوە بۆ تۆمەت لێباركردنیشی بێ، لەلایەكی ترەوە بۆ چاوەڕوانی لێكردنیەتی.

 

پارتی بێ چەند و چوون هێزی یەكەمە لە كوردستان، بۆیە بێگومان بەرپرسیاریشە لە پاراستنی یاسا و دۆخی گشتی. پارتی لەم لایەنەوە سوودی وەرگرتووە و دەبێ هەلەكە لە كیس خۆی نەدا. لاوێك هاتووەتە كوشتن، دەشڵێن بەهۆی دەربڕینی بۆچوونەوە هاتووە كە كوشتن، دۆزینەوەی بكوژ و ئاشكرابوونی وردایەتیی رووداوەكە بۆ داوودەزگای لێوەشاوەی تەناهیی هەولێر هەلێكی زێڕینە بۆ پێشاندانی بەرپرسیارەتیی راستەقینەی خۆیان لە ئاست گەلی كوردستاندا. من لەگەڵ ئەوەدا نیم لاپەڕەی كۆن بێتە هەڵدانەوە وەك كە راگەیاندنی پارتی كردی، ئەمە هیچ سوودی نییە و تەنیاش كات بەفیڕۆ دەدا، من لەگەڵ كردنەوەی لاپەڕی نوێدام. كردنەوەی لاپەڕەی نوێ ئەوەیە: كاروباری بەڕێوەبردن دیوەدەرتر و روونتر بێ و بیرۆكراسی كەم ببێتەوە، دیموكراسی بەرهەڵداتر بێ و میدیای ئازاد بێتە دامەزراندن. لەپاڵ هەمووشیاندا یاسا و لێپێچینەوە تۆكمەتر بێ.

 

رۆشنبیر و بەرپرسیارەتی

 

میدیایەك هەیە لە كوردستان خۆی ناوی لە خۆی ناوە میدیای ئازاد و بێلایەن و پیشەیی، كەس ناوی وای لێ نەناوە، ئەو خۆی ئەم خەیاڵە دەكا، درۆش دەكا هیچ یەكێك لەم سیفەتانەی تێدا نییە، هیچ بنەوایەكی راستوێژیی نییە و كەسیش بڕوای پێ ناكا. لە هیچ شتێكیشدا بەرپرسیارانە هەڵسوكەوتی نەكردووە تا بۆی بێتە ژماردن. ئەم میدیایە رەنگە بێتە خوێندنەوە بەڵام خوێندنەوە مەرج نییە بۆ بڕوا پێكردن. وەك چۆن هەموو كەس حەز دەكا گوێ لە درۆزن و فشەكەر بگرێ تا بزانێ چیی تازەی پێیە هەرچەندە دەشزانی هەمووی ڤڕ و خەیاڵە. ئەم میدیایە لەگەڵ توێژێك لە رۆشنبیر و بنووساندا یەكیان گرتووە، وەك نەینۆكی سەرتاش كە لە بەر و دوادا هاتوونەتە هەڵواسین، بەردەوام وێنەی یەكتر دەدەنەوە. وێنەی ئۆپۆزسیۆنەكەی دواوەشیان دەدەنەوە كە بەفیتووی ئەو دەجووڵێنەوە.

 

هەردوو لایان یان راستتر بڵێم هەرسێ لایان نوقم و شەڵاڵی ئاوەزكە و بیری ناوچەیی و خێڵایەتین. بەهیچ كڵوەجێ نەیانتوانیوە نەتەوایەتییانە بیر بكەنەوە یان هەڵووێستی نەتەوەیی لە خۆیاندا بنوێنن. بەردەوام مژووی هەڵایساندنەوەی ئاگری دووبەرەكیی ناوچەیین. ئەمانە لە قەڵەمی شەڕی ناوەخۆ خراترن، چا نەبوو شەڕی ناوەخۆ ململانەیەكی سیاسییانە بوو، ئەمانە ململانەیەكی ناوچەیییانە دەكەن.

 

هەندێك جار سەیری دیمانە تەلەڤزیۆنییەكانیان دەكەم، یان زۆر لە خۆم دەكەم وتاری یەكێكیان دەخوێنمەوە، حەیف دەبینم چەند نابەرپرسیارانە بیر دەكەنەوە. هەرچەندە دڵنیام زۆربەی خەڵك بڕوایان پێ ناكەن، بەڵام وەك دەبینین هزرگە و خەیاڵدانی خەڵكیان وێران كردووە. بوونەتە مایەی سەرهەڵدانی رایەكی گشتیی نابەرپرسیار لە هەرێمدا. رایەك كە بڕوای بەهیچ نییە. گۆڕەپانیش واڵایە بۆیان. لە بەرامبەریاندا میدیای دەسەڵات زۆر سست و دەستەپاچە و كەساسە. ئەمەیە زیاتر كە مایەی دڵەڕاوكە و مەترسییە لە ئاست پاشەڕۆژی دیموكراسی لە كوردستاندا. میدیا بەهەردوو تەرەفەكەیەوە، چ ئۆپۆزسیۆن و چ دەسەڵات، لە خەمی ئەوەدا نین رایەكی گشتیی هۆشیار و بەهێز پەیدا ببێ لەم وڵاتەدا. بەنەختی و پوختی، دەتوانم بڵێم رۆلێ رۆشنبیری كورد لەم ئەزموونە سیاسییەدا نێگەتیڤە. كورد لەم ئەزموونی خۆبەڕێوەبەرییەدا چیی هەیە بەولاوە لە: سەرۆكایەتیی هەرێم و پەرلەمان و داوودەزگایەكی حكوومەتیی دەڵەمە و نەوەكام. سووكایەتیكردن پێیان و ڕەشكردنیان لەبەرچاوی خەڵكی كوردستان سوود بەكێ دەگەینێ؟ لێكەمكردنەوەیان و نیشانەی پرسیار خستنەسەر راستوێژییان لە پرسی دیموكراسی، لە پێش چاوی رای گشتیی بیانیدا، چی دەگەینێ؟ ئاخۆ ئەمە هەوڵدان نییە بۆ گەڕانەوە بۆ خاڵی سفر؟ ئۆپۆزسیۆنێك كە دیارە خەون و خەیاڵی لە پارە و ململانەیەكی تەسك بۆ گەیشتن بەخەزێنە بەولاوە، بەهیچی ترەوە بەند نییە، رۆشنبیر و رۆژنامەوانێك كە بەئاشكرا و بەنوێژی نیوەڕۆ بەشدارە لە گەندەڵی، مووچەی حەرامی بندیوارانە وەردەگرێ و شەرمیش ناكا لەوەی قسە دەكا و جنێو دابەش دەكا، واش دەزانێ كەس نایبینێ یان نایناسێ، چۆن پێیان نەگوترێ نێگەتیڤ و نەزان و نابەرپرسیار.

 

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌