2010-06-12

بۆتان جەلال: لەمێژووی ئەدەبی رووسیدا، كەسێك نادۆزینەوە ژیانی پڕ لە شكست و تاڵی و ئازار و دەربەدەری و لاساریی و بێ دایك و باوكی و پەناهەندەیی بە قەد "سێرگی یەسەنین" گەورە شاعیری رووسیا بینیبێت و لە منداڵدانی هەموو ئەشكەنجە و ماندووبوونانەیدا شاكاری گەورە و شیعری نەمر و وتاری بە نرخی خوڵقاند بێت، هیچ دێڕە شیعرێكی ئەم شاعیرە تێناپەڕێت، روودا و رۆژگارێكی تاڵ و شیرینی وڵاتە بریندار و پڕ لە مەینەتییەكانی رۆژانی زۆر سارد و ساقە و بەفر و برسییەتی و ترس و تۆقاندن و بەگژداچوونەوەی تێدا بەرجەستە و تۆمار نەكرابێت، تەنانەت ناوی (سێرگی یەسەنین) هێما و ناونیشانی شاعیرێكی بەرگریی و مرۆڤدۆست و هەڵگەڕاوەیە بەرووی زوڵم و ناعەداڵەتی و كۆمەڵایەتی وبەرگریكارە لە مافی جوتیار و چەوساوە و كرێكار و لانەوازانەی گێتی.

لەو قۆناغەی كە شاعیر پێیدا گوزەری كردووە، رۆژانێكی ترسناك و هەستیار و پڕ لە گۆڕانكاری سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی رووسیا بووە، شاعیر لە ریزی چەوساوەكان خەباتی كردووە و بە وشە و هزری پاك و راستگۆ و مرۆییانەی كردۆتە قەڵغان و بە توندی بەرووی قەیسەر و دەرەبەگە ناوچەیەكاندا قووت بۆتەوە و ژیانی دەربەدەری هەڵبژاردووە نەك ئارامییەك لەژێر رەشماڵی قەیسەرەكاندان، یەسەنین رۆژی رەشی بە وشەكان رەنگین كردووە و بە زمانی نەوڕەس و ماسییەكانی رووباری ڤۆڵگا سرووشتی جوانی وڵاتەكەی نەخشاندووە و هیوای لە دڵی هەموو جەنگاوەرێك و جوتیار و رۆشنبیرێكی پەرۆش بۆ رۆژی ئازادی گەلەكەی چاندووە.

سێرگی یەسەنین (1895 – 1925) بە دەروشاوەترین شاعیری رووسیا لە سەدەی بیستەم لە قەڵەم دەدرێت، بەراورد بەو شاعیرانەی كە لە سەدە خۆیدا ژیاون، لەوانەش ئەلكسەندەر بلۆك و فلادیمیر مایكۆفسكی، یەسەنین لەناو دڵی هەموو رووسیەك ژیاوە و یەك هاووڵاتی رووسی نەبووە چەند شیعرێكی یەسەنینی نەكردبێتە وێردی سەر زمانی و چێژ و سەلوای لێوەرنەگرتبن، تا ئەمڕۆش نەخشەی شیعری رووسی بێ ناوی یەسەنین ناتەواوە، هێزی شیعرەكانی لە ئازار و ئاواتەكانی ئەو خەڵكە هەڵدەهێنجا كە شەیدای رزگاری و ئازادی بوون، بە دوای نان و هەوایەكی ساف و ئازادییەكی رەهادا دەگەڕان و زۆر بە سەختی بەدیان دەكرد، شاعیر بۆ ژیان و جوانكردنی ژیان تەكانی دەدا و نەیدەویست دەسەڵاتی قەیسەر و دەربەگەكان ژیان لە مرۆڤی سادە و بێ پشت و پەنا تاڵ بكەن و ئازادییەكانیان بخەنە ژێر ركێڤی خۆیان، شاعیر ئیحای لەبەفری سپی لوتكە و شەپۆلی دەریا و جریوەی ئەستێرەی ئاسمان كۆ دەكردەوە، تا هۆنراوەیەك دابڕێژێ بۆنی هەنوویانی لێبێت.

هێشتا مێردمنداڵێك بوو گوندەكەی خۆیانی (كۆنستانتینۆفا)ی جێهێشت و رووی كردە مۆسكۆی پایتەختی ئەدەب و هونەر و كولتووری نەتەوایەتی، پاشان بەرەو پایتەختی قەیسەرەكان (سانت بترۆسبۆرگ) هەنگاوی هەڵهێنا و بە ئومێدی گەشانەوەی زیاتری هیواكانی تەنیا لەو گەشتەیدا  لە چەند شیعرێك كە لەوەو پێش نووسیبووی هیچی تری شك نەدەبرد، بە دیداری شاعیری گەورە ئەلكسەندەر بلوك گەیشت و چەند شیعرێكی بۆ خوێندەوە، ئەویش بە سەلیقەوە گوێی بۆ شل دەكرد و ئامۆژگاری پێدەدا، بلوك هەستی دەكرد بەرامبەر بە داهێنەرێكی لاوی گەورە وەستاوە و مژدەی ئەوەی پێدەدا كە دەبێتە شاعیرێكی دەستڕەنگین، یەسەنین رووی كردە كۆڵان و شەقامە سەرەكییەكانی مۆسكۆ و پترۆسبۆرگ بۆ خەڵك شیعری دەخوێندەوە، لە رێگای شیعرەوە توانی بچێتە ناو رێزەكانی كۆمەڵگە و پەیوەندی لەگەڵ خەڵكانێكی زۆری هەمە جۆردا ببەستێت، بەماوەیەكی كورت وەك شاعیرێكی بە توانا لەهەموو رووسیا ناسرا، شیعرەكانی گەیشتە دەستی جوتیار و قوتابیان و كرێكاران، بەهۆی زۆری هێما و بەكارهێنای لەشوێنێ بەكارهێنانیدا، شرۆڤەی  جیاجیای بۆ مانای شیعرەكان و ئامانجەكانی دەكرا، لە ترسی گرتن و ئەشكەنجەی پیاوانی قەیسەر بە ناچاری گوندەكەی جێهێڵا، هەردەهات بەرهەم و شیعرەكانی زیاتر رێچكەی دەبەست و درزی لە نێو چینی سەربازی و فەرمانبەران و كرێكاران دروست دەكرد و ناودارییەكی زۆری بۆ خۆی دروست كرد، قەیسەری رووسیا داوای كرد یەسەنین بانگ بكەن و شیعری بۆ بخوێنێتەوە.

سەركەوتنی شۆڕشی بەلشفییەكانی بەسەرهات، رووسیا لە قۆناغی قەیسەرییەوە چووە قۆناغی ئیشتراكی، بەڵام بە تێڕوانینی یەسەنین هیچ گۆڕانكاریەك لە سیستەمی ژیانی رووسییەكان رووینەدا، تەنها گۆڕانكارییەكی دراماتیكی بوو لە فەلەكی گۆڕانی دەسەڵات، وای بۆ دەچوو سیستەمی قەیسەر بێ یان ئیشتراكی هەر دەبێ تاكی رووسیا كۆیلە بێت و گوێڕایەڵ و ملكەچ بێت، راستە یەسەنین لە سەرەتادا پشتی شۆڕشی نوێی دەگرت و بە هیوای سەركەوتنی ئیشراكییەكان بوو، بەڵام زوو تێگەیشت كە ئەوەی خەونی پێوە دەبینێت هەر تەنها خەیاڵ و خەونێكی پووچە و لە راستیدا وانییە... سەرەڕای ئەوەی نائومێدی و رەشبینییەكی زۆری لە ژیانی نوێی سیاسی دەبینی بەتایبەتیش لە سەرەتای شۆڕشدا كە ململانێی سیاسی كەوتە نێوان سەركردەكان و شیرازەی كۆمەڵایەتی هۆكاری ئەو ململانییە شلەژا، بەڵام یەسەنین هێزی داهێنانی شاعیریەتی خۆی لە بازنەی نەمریی ژیان و چێژ وەرگرتن لە زیندەگی و پاكیزەیی ویژدانی مرۆڤی ئازاد وەردەگرت و شیعری نەمریی دەنووسی و رووحی شاعیر وەك شوعلە و چرایەك لە ناو تاریكی ژیانی وڵاتەكەیدا رۆشن دەردەكەوت، پشتی لە سیاسەت و پیاوانی دەسەڵات كرد وبە رووحی پۆڵاینی رووسیا كە بە ورەی بەهێز و هزری ئازادی شاعیرانی دیكەی وەك پۆشكین و لیرمنتۆف و بلۆك و بە پەخشانە جوان و پڕ مانا ئینسانییەكانی تۆرجنێڤ و تشیخۆف و دیستۆیفیسكی ئاودرا بوو، شیعری بۆ تیشكی خۆری زەرد و باڵی رەنگینی پەپوولەكانی سەر گوڵاڵەكان و درەختە سەوزەكان دەنووسی، دەنگێكی پڕاوپڕی ئازادی و ئازادیخوازان بوو و لە جەماوەر و چین و توێژەكان زیاتر نزیك دەبۆوە، ئەم سەركەوتنانەی یەسەنین دەرگای بەرووی زۆرێك لە دوژمن و ناحەزانی كردەوە، گوللە لە سێبەری بگرن و لێی بكەونە بیانوو گرتن...

گەشتێكی كورتی بۆ ئەوروپا كرد، بەڵام بێزاری و سەرنەكەوتنی لەو گەشتەدا وایكرد زوو بۆ وڵات بگەڕێتەوە، لە گەشتەكەیدا دەیویست بە شیعرە نوێیەكانی توانج و پلار بگرێتە رژێمی برژوازییەت و سەرمایەدارەكانی ئەوروپا، بەڵام نەك خەڵكەكە بەڵكو شاعیر و رەخنەگرانی ئەوێ لە شیعرەكانی یەسەنین تێنەگەیشتن و بە جۆرێك بە شیعری فەوزا و بێ مانا و پووچیان لەقەڵەم دا...

كە گەڕایەوە رووسیاش ژیانێكی مەترسیدار لە چاوەڕوانی دابوو، پیاوە سیخورەكان بە دواوەی بوون و دەسگیری بكەن، ئەوش بە دوای ماڵێك و ژوورێك دەگەڕا تیایدا نیشتەجێ بێت و دەستی نەدەكەوت، رۆژانی حوكمی  لینین هێندەی دیكە ژیانی ئەو شاعیرە دووچاری نیگەرانی و پەشێوی دەبۆوە، چونكە لینین لە مردن نزیك ببۆوە، دەسەڵاتیش لە نێوان ستالین و تروتسكی دوو لەت ببوو، ململانییەكی بەهێز كەوتبووە نێوانیان كە بۆ یەسەنین خراپ بوو، بێ دادپەروەری پەردەیەكی رەشی بەسەر چینی رۆشنبیر و نووسەرانی رووسیا داپۆشی، دووچاری خەمۆكی  و نەخۆشی و نیگەرانییەكی رادەبەدەری كردن، یەسەنین بەهۆی ئەو كەشە مەترسیدارە تەندروستی تێكچوو تادەهات زیاتر دەشڵەژا و دووپاری بارێكی دەروونی زۆر خراپ ببۆوە، پاش ماوەیەك لەیەكێك لە ژوورەكانی ئوتێلێك لە پترۆسبۆرگ جەستە هەڵواسراوی یەسەنین دۆزرایەوە كە خۆی خنكاند بوو، مردنی یەسەنین گومانێكی زۆری لێكەوتەوە، تا ئەمڕۆش راستی مردنەكەی نەزاندراوە كە خنكێندراوە یان خۆی كوشتووە ئەوەی تا ئێستا لای پۆلیس و دادگا لەبەردەست بێت ئەو قەسیدەیە كە بەناوی (خوا حافیزی) نووسیبووی و لە ژوورەكەیدا دۆزراوەتەوە، بەڵام (خوا حافیزی) وشەیەك بووە زۆر جاری دیكە شاعیر لە قەسیدەكانی بەكاری هێناوە، هیچ مەرج نییە ئەو قەسیدەیە بەڵگەی خۆكوشتن و ماڵئاواییكردنی شاعیر بووبێ لە خەڵك.

ئەوەی سەرجەم شیعرەكانی ئەو شاعیرەی لەبەردەست بێت و بە وردی سەرنجی شێوە و ماناو مەبەستەكانی بدات، لەوە نزیك دەبێتەوە كە ئەو شاعیرە بەتایبەتیش لەدەقەكانی بەرایی شاعیریەتی، بە شاعیرێكی لیركی بداتە قەڵەم، چونكە بە سۆز و خرۆشێكی عەشقانەوە تێكەڵ بە رووحی ژیان ببوو، لەدەنگ و شەپۆلەكانی رووباری ڤۆڵگا و كێڵگە سپییەكانی بەفری لوتكە و دارستانە چڕ و پڕ و سەوزەكان و بنارە پڕ لە گوڵ و گوڵزارەكاندا واتای ژیانی دەخوڵقاند و نرخی دەبەخشییە مرۆڤ و سرووشتە نەمرەكەی دەوروبەری، لە هەمانكاتدا ژیان و چەرمەسەرییەكانی بەشێكیان هەبووە لە جۆرێك و رەنگێكی دیكەی شێوەكانی كە ئەویش جۆری رەشبینی و خەمۆكییە لە شیعرەكانیدا، زیاتر لەو كاتانە بوو كە هەستی بە نائومێدی گۆڕانی ژیانی نەتەوەكەی كرد كە بەر لە سەركەوتنی شۆڕشی ئیشتراكییەكان هیوایەكی گەورەی لەسەر بنیاد نابوو. ئەو بێئومێد بوونە كاریگەری لەسەر گۆڕانی ستایلی شیعرەكانیش دانا، هەست دەكەین شیعرەكانی ئەو وەختانەی زیاتر هێما و (زراو = استعارە)ی تیا دەردەكەوت، نەیدەتوانی راستەوخۆی بچێتە ناخی ژان و ئەشكەنجەكانی، بۆیە لە رێگای جوانكاری خوازراوەوە بایەخی بە هونەرییەتی قەسیدەكانی دەدا و هەر لەسەر ئەمجۆرە هونەرە، لێكۆڵینەوەیەكی درێژی بەناوی (كلیلەكانی ماریا) بڵاو كردەوە كە زمان و جۆرەكانی شرۆڤەی زمانەوانی تیادا بەرجەستە كردبوو هەست بە جۆرێك قورسی و ئاڵۆزی دەكرێ لەو جۆرە شیعرانەیدا، وەڕگێڕا شیعرەكانی ئەم دواییەشی زۆر سەخت بوو بۆ ئەوانەی سەرقاڵی وەرگێڕانی بەرهەمە شیعرەكانی یەسەنین بوون، نموونەش قەسیدەی (پیاوە رەشەكە)یە كە دوایین قەسیدەی درێژی شاعیرە بەر لە 6 هەفتە لە مردنی نووسیویەتی پاش ئەو چامەیەش هۆنراوەی (خوا حافیزی) نووسیبوو كە كۆتایی بە ژیانی شاعیریەتی هێنا. كە چامەی (پیاوە رەشەكە) بە شێوازی شیعری مەنەلۆژی نووسراوە، كەش و هەوای دەقەكە گرژی و ترس و نیگەرانی باڵی بەسەر كێشاوە، پیاو رەشەكە مەبەستی كائینێكی خوڵقێندراوە كەلە شێوە و رەنگدا ئالۆزە، هێمایە بۆ سیخورەكانی دەسەڵات، لەهەمان كاتدا وەك بوونەوەرێك گفتوگۆ لەگەڵ چارەنووسی شاعیر دروست دەكات، دەیەوێ بەسەریدا زاڵ ببێت و شاعیر بەرەو مەرگی رەش كۆتایی پێبهێنێ و شاعیر وەك مرۆڤێكی لاواز و نەخۆش خۆی دەنەوێنێ و پیاوە رەشەكەش بە مردن و مەرگەسات و ئایندەی رەش دەچوێنێ، لە نێوانیاندا دیالۆگێكی هونەری و دەروونی دروست دەبێت، زۆر جار شاعیر دەیەوێ خۆڕاگر و ورە بەهێز بێت و چۆك دانەدا بەرامبەری لە شوێنی دیكەش وەك مرۆڤێكی  رووخاوی بێ هیوا و ئومێد رەشەبای مەرگی تاڵ و رەش دەیهەژێنێ و بەسەر چۆكی دادەدات. بە هەر حاڵ (فیكرەی مردن) لەم چامەیەی یەسەنین مایەی شرۆڤەكردنی جۆراوجۆرە، بە دەیان توێژە و رەخنەگرانی بوار ئەدەب قەڵەمیان لێتیژ كردووە و هەر یەكێك لەگۆشە نیگایەكەوە شی كردۆتەوە كە دەرئەنجام لاوازی و كۆتایی هێنانی یەسەنین بەرامبەر بە (مەرگ)!!

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌