2010-06-22

د. حەسەن عاسی:

خەبات- كەنعان بەهادین: دكتۆر حەسەن ئەلعاسی رۆژنامەنووسێكی لوبنانیە مانگێك بەر لە ئێستا بەهۆی ئەنجامدانی پڕۆژەیەكی گەورە ماوەیەك لە كوردستان مایەوە، مانەوەی ئەو بووە هۆی دروستبوونی ئەم نووسینەی بەڕێزیان بەڵێنیان دا كە ئەگەر گەڕایەوە وتارێك دەربارەی كوردستان بنووسێ، ناوبراو زۆر سەرسام بوو بە پێكەوە ژیانی خەڵكی بەهەر هەموو ئاین و مەزهەبێكەوە، هەموو خەڵك ژیانێكی ئارام بەسەر دەبەن، دەركی بەوە كرد كە خەڵكی كوردستان خەڵكێكن میوان دۆستن، ناوبراو خەڵكی (سەیدا)ی لوبنانیە، مامۆستای زانكۆی بەیروتە بۆ زمانی عەرەبی، سەرنووسەری (الحوسوعە السیاحە العربیە)یە نووسەرە لە رۆژنامەی (البلد)ی لوبنانی.

 كوردستانی ئێراق بەرەو واقیعێكی گەشتیاری جیهانی هاوشانی وڵاتانی دونیاو جیهانی عەرەبی هەنگاو دەنێ كە كۆمەڵك هۆكاری راكێشانی گەشتیاری بیانی تێدا بەرجەستەیە، كۆمەڵگەی گەشتیاری چیاو تاڤگەی بەرز و مێژوو شوێنەوارێكی گەورە كەپڕە لە شورەو ئەشكەوت دیواربەند.

 ئایندەیەكی گەش لە بواری گەشتیاری بۆ كوردستان چاوەڕێ دەكرێ، بێگومان ئەمەش بە هەوڵی وەزارەتی شارەوانی گەشتوگوزار دێتەدی كە سەرەڕای بوونی گیروگرفت ئەوان لەهەوڵ و كوششدان بۆ بەرەوپێشبردنی گەشتوگوزار لە هەرێمی كوردستاندا.

 هەولێر سەوزی پاكوخاوێن، پایتەختی هەرێمی كوردستانە پڕە لەشوێنەواری دێرین باس لەژیاننامەو بەسەرهاتی میللەتان دەكات كە بەوێدا رۆیشتوون بەرەو شارستانیەتی سۆمەری بابلی و ئاشوری هەولێر شاری چوار خواوەندەكەیە و ناوەندی پەرستنی عەشتار بوو، دیارترین شوێنەواری ئەوشارە قەڵا بەناوبانگەكەیەتی كە خەریكە دەچێتە نێو كولتوورە دێرینەكانی جیهان لەلایەن یونسكۆوە، قەڵا باڵابەرزە بەسەر هەولێر رووبەرەكەی 60،000 هەزار مەتردووجایە بەرزیەكەی 35 مەترە یەكێك لەشوێنەوارە دێرینەكانی هەولێر منارەی چۆلیە كەمێژووەكە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی شانزدەهەمی كۆچی، بەمنارەی موزەفەریە ناوی دەركردووە لەسەر ناوی موزەفەرەددین گۆگبوریی دروستكەری ئەم منارەیە: جیا لەبوونی شوێنەواری دیكەی وەكو قەڵای دیوین و ئەشكەوتی شانەدەر و ئەشكەوتی بێستوون و ناوچەی دیكەی جیاواز هەولێر كۆمەڵێك پارك و باخچەی گەورەی تێدا بەرچاو دەكەوێ لەوانە پاركی سامی عەبدولڕەحمان و پاركی منارەو شانەدەر و ئەكوا پارك جیا لە كۆمەڵێكی زۆر لەباخچەی پەرتوبڵاو لەشاردا كە خێزان و خەڵك دەچن بۆ دیدەنی.

هەروەها هەولێر كۆمەڵێك هاوینەهەواری دڵڕفێنی تێدایە لەوانە هاوینەهەواری شەقڵاوە كە 51 كیلۆمەتر لەنێو جەرگەی هەولێرەوە دوورە لە نێوان چیای سەفین و سۆركە، ئەم هاوینەهەوارە لە هەواو كەشێكی هێمن و فێنك بەناوبانگە كە بەمۆڵگەی گەشتیارانی ناوەخۆو دەرەوە دادەنرێت.

 جیا لەشەقڵاوە هاوینەهەوارەكانی گەلی عەلی بەگ و بێخاڵ و جوندیان و حاجی ئۆمەران سەربە هەولێرن، ئەو هاوینەهەوارانە چواردەوری بەدار و جۆرەها دیمەنی سەرنج راكێش دەورە دراوە.

ئەگەر باس بێتە سەر سەرچاوەكانی ئاویش دەبێ ئاماژە بەدووخاڵ بكرێ.

 لە هاوینەهەواری جوندیان كانیەكی سیحری بەدی دەكرێ كەدەمێك ئاوی بەلێشاو پێدا دەڕوات دەمێكیش ووشك دەبێت ئەمە سەرنجراكێشترین بابەت بوو دەربارەی ئاو لە كوردستان جیا لەوەش، ئاوی شێخی باڵەكیان لەهاوینەهەواری حاجی ئۆمەران بۆ چارەسەری گورچیلەو مەسەلەی نەخۆشیی پێست بەكاردێت.

پاشان بەرەو پارێزگای سلێمانی هەنگاو دەنرێت كە بەجوانترین شاری كوردستان دادەنرێت و مێژووەكەی بۆ 1784 زاینی دەگەڕێنەوەكە لەسەردەستی ئیبراهیم پاشای بابان دروست كراوە.

بەپێی پشكنینە مێژووی و شوێنەواریەكان سلێمانی لەهەزارەی سێیەمی پێش زایین هەبووە، لەشوێنەوارە دێرینەكانیشی مزگەوتی مەولانا خالید و مزگەوتی مەحوی و كلێسای سلێمانیە.

لە شوێنەوارە هەرە دێرینەكانی سلێمانی ئەشكەوتی قزقاپان و كە دیوار بەندێكە بەسەرچیایەكەوە دروست كراوە بەرزیەكەی 52 قەدەم دەبێ مێژووەكە بۆ 600 ساڵ بەر لەزایینی دەگەڕێتەوە.

 جیا لەوەش پەیكەری دەربەندی گاور كە 45 كیلۆمەتر لەسلێمانیەوە دوورە لەسەر ئەو پەیكەرە وێنەی مەلیكی ئەكەدی نەرام سین دەبینرێت، كە مێژووەكەی بۆ 2260 ساڵ پێش زانین دەگەڕێتەوە لەگەڵ ئەشكەوتی هەزار مێرد و قەڵای شێروانەو پەیكەری بیكۆڵی و ناوچەی دیكە.

 هاوینەهەوارەكانی سلێمانی دوكان و قەرەداغ و چەمی رێزان و زێوێ و دەربەندیان و ناوچەی دیكە لەنێو كۆمەڵگە گەشتیاریەكان خانووی گەشتیاری و چێشتخانەی میللی بەدی دەكرێت كە گەشتیار لە وەرزی بەهاروهاوین رووی تێدەكەن.

 دهۆك پارێزگای سێیەمە لەهەرێمی كوردستان كە دەكەوێتە نێوان زنجیرە جیاكانی بێخێر و شەندۆخا لەنزیك سنووری سوریاو توركیا.

بەناوبانگترین ناوچە شوێنەوارییەكانی دهۆك شوێنەوارەكا دهۆك پەیكەری  حنسە كە بەرزیەكەی 4 تا، مەترە، هەروەها شوێنەواری مەلیكی ئاشووری سەنحاریب كە بۆ كاروباری جەنگ بەكاردەهێنا كە بەنداوێكی گەورەی دروستكردووە، بۆ ئاو گلدانەوە بەو بەنداوە ئاو گەیشتۆتە موسڵ لەوكاتەدا، لە دهۆك دەرگای ئامێری و پەرستگای لالش و ئەشكەوتی چوارستوون و پردی دەلال هاوینەهەوارەكانی دهۆكیش، هاوینەهەواری زاویتە و سوارە توكا و ئاشاوە و سۆلاڤ.

 حكوومەتی هەرێمی كوردستان هەستی بەوە كردووە كە دەبێ وەزارەتێكی وەكو شارەوانی و گەشتوگوزار هەبێ خزمەتگوزاری گەشتوگوزار هەبێ خزمەتگوزاری گەشتوگوزاری دابینبكات كەپلانی گەورەیان بۆ داهاتوو رێكخستووە بۆیە حكوومەتی هەرێمی كوردستان گەورەترین فرۆكەخانەی لەهەولێر دروستكردووە كە بەیەكەمین گەورە فرۆكەخانەدا دەنرێت لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بێخەمیش لەسەر ئاستی دونیا درێژیەكەی 4800 مەترو رووبەرەكەی 90 مەترە و حەفتانە 150 گەشت تێیدا دەكرێت.

 

 

 

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌