جەیمس ترەوب
مەترسیدارترین هەڕەشە لەسەر سەقامگیری‮ ‬ڕۆژهەڵاتی‮ ‬ناوەڕاست لەوانەیە ئەو دیموكراسیە بێت كە ئێمە لە ئێراق بنیاتمان نا،‮ ‬ نوری‮ ‬مالیكی‮ ‬سەرۆك وەزیرانی‮ ‬ئێراق توانایەكی‮ ‬بەرچاوی‮ ‬هەیە لە زیادكردنی‮ ‬دوژمن،‮ ‬ هەروەك جۆست هیلتەرمان لە ئینتەرناشناڵ كرایسس گروپ ئاماژە دەكات كە پەیوەندی‮ ‬كەسی‮ ‬مالكی‮ ‬لەگەڵ هەموو كەسێك خراپە‮. ‬ئەم‮ ‬ڕەوتە خراپەی‮ ‬پەیوەندی‮ ‬نێوان مالكی‮ ‬و كەسانی‮ ‬دیكە لە مانگی‮ ‬ئاداری‮ ‬ئەمساڵ‮ ‬لە كاتی‮ ‬سازدانی‮ ‬كۆبوونەوەی‮ ‬سەرانی‮ ‬لوتكەی‮ ‬عەرەبی‮ ‬لەبەغدا بە‮ ‬ڕوونی‮ ‬دەركەوت‮ .‬ ڕۆلی‮ ‬مالیكی‮ ‬لەكۆنگرەی‮ ‬لوتكەی‮ ‬عەرەبی هەرچەندە كۆنگرەكە وەك دووبارە دەركەوتنەوەی‮ ‬ئێراق لە دوای‮ ‬چەندین دەیە لە ستەم وخوێن رێژی‮ ‬بەڕێزەوە گوزارشتی‮ ‬لەئێراق دەكرد،‮ ‬بەڵام لە‮ ‬22 وڵاتی‮ ‬عەرەبی10 وڵات بەتایبەتی‮ ‬ئەوانەی‮ ‬كەنداو ئامادەنەبوون بەشداری‮ ‬كۆنگرەكە بكەن بەهۆی‮ ‬دوژمنایەتی‮ ‬مالیكی‮ ‬بۆ پێكهاتەی‮ ‬سوننە مەزهەب لەناوەوەو لەدەرەوەی‮ ‬ئێراق،‮ ‬ ئەمەش وای‮ ‬لەكۆنگرەكە كرد وەك ئاهەنگێگی‮ ‬نازیندوو خۆی‮ ‬پیشان بدات‮. ‬تاكە دۆست لەگەڵ ئێراق تا ئێستا ماوە بریتیە لە ئێرانی‮ ‬شیعە مەزهەب كە ئەویش خەریكە ئەم دۆستایەتیە كەمتر دەكاتەوە و لە پێناو‮ ‬ڕازی‮ ‬كردنی‮ ‬كەسانی‮ ‬دیكە‮. ‬ڕاستە ئێراق چیتر مەترسی‮ ‬نیە بۆ دراوسێكانی،‮ ‬ئەگەر‮ ‬بە رێزێكی‮ ‬بچوكیشەوە بێت داگیر كردنی‮ ‬ئێراق‮ ‬ڕۆژهەڵاتی‮ ‬ناوەڕاستی‮ ‬خستە قۆناغی‮ ‬ناوچەی‮ ‬ئارام‮ ‬،‮ ‬هەرچەندە باجەكەشی‮ ‬گیانی‮ ‬بێشوماری‮ ‬ئێراقی‮ ‬و ئەمەریكیەكان بەخشیان‮. ‬بەڵام ئەو هیوایەی‮ ‬كە بەرپرسانی‮ ‬حكومەتەكەی‮ ‬بۆش دڵیخۆیان پێخۆش دەكرد بریتیبوو لەو‮ ‬ئێراقەی‮ ‬سەركردایەتی‮ ‬دەكرێت لە لایەن كەسێكی‮ ‬عەلمانی‮ ‬بە ناوی‮ ‬ئەحمەد چەلەبی‮ ‬كە دەتوانێت دەستەبەری‮ ‬سەقامگیری‮ ‬بكات بۆ سوپای‮ ‬ئەمەریكا لە ناوچەكە،‮ ‬ئێستا كەمێك بەئارامی‮ ‬سەیركە دۆخەكە چەندە پێچەوانەو هەمبانە بەتاڵە‮. ‬هەرگیز مالكی‮ ‬ئارەزووی‮ ‬نەبوە ببێتە دۆستی‮ ‬ئەمەریكا و پاشەكشەی‮ ‬سوپای‮ ‬ئەمەریكاش‮ ‬ڕێگای‮ ‬بە مالیكی‮ ‬دا ئەم خەیاڵە بەتەواوی‮ ‬لەبیرخۆی‮ ‬بەرێتەوە‮. ‬ئێراقی‮ ‬ئەمڕۆ وەك‮ ‬ڕنۆكی‮ ‬پشیلەی‮ ‬ئێرانی‮ ‬لێهاتووە،‮ ‬لە كۆبووەنەوەی‮ ‬كۆمكاری‮ ‬عەرەبی‮ ‬دیبلۆماتكارانی‮ ‬ئێراقی‮ ‬دەرگایان لەسەر هەموو ئەو هەوڵانە داخست كە هێرشی‮ ‬سەربازی‮ ‬بكرێتە سەر سوریا تەنانەت نكۆڵیان كرد لەبەكار هێنانی‮ ‬زمانی‮ ‬توند دژی‮ ‬حكومەتی‮ ‬سوریا،‮ ‬ئەم ئەجیندایەی‮ ‬ئێران لەسەر حیسابی‮ ‬وڵاتی‮ ‬سعودیاو قەتەڕ‮ ‬بوو كە دەیانەوێ‮ ‬یاخیبووانی‮ ‬سوریا پڕچەك بكرێت لە دژی‮ ‬سەرۆكایەتیەكەی‮ ‬بەشار ئەسەد‮. ‬دوای‮ ‬كۆتایی‮ ‬هاتنی‮ ‬كۆنگرەی‮ ‬كۆمكاری‮ ‬عەرەبی‮ ‬لە بەغدا هەرزوو مالكی‮ ‬خۆی‮ ‬گەیاندە ئەحەمەدی‮ ‬نەژاد‮. ‬ مالیكی‮ ‬چۆن دەجولێت‮ ‬ لەگەڵ هەر شارەزایەكی‮ ‬ئێراقی‮ ‬قسەم كردبێـت هاوڕایە لەگەڵ ئەو ووتەیە كە دەلێت نوری‮ ‬مالیكی‮ ‬كەسێیكی‮ ‬ناشنالیستی‮ ‬ئێراقیە بە نوقورچەی‮ ‬پەنجەی‮ ‬ئێران دەجولێت،‮ ‬بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە بۆچی‮ ‬مالیكی‮ ‬بەم شێوەیە مامەڵە دەكات؟ ‮ ‬سەبارەت بە تەفسیری‮ ‬سیاسەتی‮ ‬دەرەوەی‮ ‬مالیكی‮ ‬من‮ ‬ناوزەدی‮ ‬دەكەم بە گریمانەی‮ ‬كوڕەسۆزانی‮ ‬ئەم گریمانەیە بەهەند وەرگیرا لە لایەن جۆن ئەڵتەرمان لە سەنتەری‮ ‬لێكۆلینەوەی‮ ‬ستراتیژی‮ ‬نێو دەوڵەتی‮. ‬ئەلتەرمان گووتی‮ ‬مالیكی‮ ‬دوژمن بۆ خۆی‮ ‬زیا دەكات بەو پێیەی‮ ‬بەتەنگ بەرژەوەندی‮ ‬نیشتمانیەوەیە‮ »‬ناوبراو ناترسێت لە باسكردنی‮ ‬ئەو خەڵكانەی‮ ‬ئەو خۆشی‮ ‬پێیان نایەت لەم وڵاتەی‮ ‬كە خەڵكی‮ ‬بە‮ ‬ڕیزگرتن لەیەكتر و هاوخەمی‮ ‬ناخۆشیەكانی‮ ‬یەكتر شانازی‮ ‬دەكەن‮«. ‬لە لایەكی‮ ‬دیكە ئەلتەرمان پێیوایە مالیكی‮ ‬بە ووردی‮ ‬دەكۆلێتەوە لەوەی‮ ‬بزانێ كێ دوژمنیەتی‮ ‬و كێ دۆستی‮ ‬ناڕاستەقینە‮. ‬ئەلتەرناتیڤی‮ ‬تیوری‮ ‬پێشوو بریتیە لەوەی‮ ‬مالكی‮ ‬بەقوولێ سەری‮ ‬لێشێواوە هەروەك ئەو شیكەرەوەی‮ ‬كەبە ژیانی‮ ‬مالیكی‮ ‬و ئەوبازنەیەی‮ ‬مالیكی‮ ‬تێدا دەخولێتەوە شارەزایە بەم جۆرە ئاماژەی‮ ‬كرد كە مالیكی‮ ‬باوەری‮ ‬بەخۆی‮ ‬هێناوە نەیارانی‮ ‬لەناوەوەو دەرەوەی‮ ‬وڵات دەستیان بەو ناگات‮. ‬لە‮ ‬ڕوانگەیەكی‮ ‬دیكەوە مالیكی‮ ‬پاڵەوانی‮ ‬شیعەكانە و بەچاوی‮ ‬دوژمن سەیری‮ ‬سوننە دەكات‮ (‬دەكرێت ئەمەیان وەك تیۆرەكانی‮ ‬كودەتا سەیر بكرێت‮).‬ سەرەتای‮ ‬ململانێی‮ ‬نێوان ئێراق و توركیا دەشێت خەڵكی‮ ‬گومانیان لە جوڵەكانی‮ ‬مالكی‮ ‬هەبێت بە زیان لەسەر بەرژەوەندی‮ ‬نیشتمانی‮ ‬وڵاتەكەیان هەژماری‮ ‬بكەن‮ ‬،‮ ‬ هیچ سەركردەیەكی‮ ‬هەستیاری‮ ‬ئێراقی‮ ‬ئەو بژاردەیە قبول ناكات جەنگ لەگەڵ توركیا بەرپا بكات كەچی‮ ‬مالیكی‮ ‬كردی‮. ‬لە‮ ‬یۆنیۆی‮ ‬ئەمساڵدا سەرۆك وەزیرانی‮ ‬توركیا پێشنیاری‮ ‬كرد نوری‮ ‬مالیكی‮ ‬نەكەوێتە جەنگ دژی‮ ‬ئۆپۆزسیۆنە سوننەكانی‮ ‬وڵاتەكەی‮ ‬،‮ ‬ مالیكی‮ ‬وەڵامی‮ ‬ئەم پێشنیارەی‮ ‬توركیای‮ ‬دایەوەو توركیای‮ ‬تۆمەتبار كرد بە دەستێوەردانی‮ ‬نادادوەرانە لە كاروباری‮ ‬ناوخۆی‮ ‬ئێراق،‮ ‬ سەرۆك وەزیراینی‮ ‬ئێراق‮ ‬زیاتر گووتی‮ ‬توركیا دەیەوێ بمانگبرێتەوە بۆ سەردەمی‮ ‬دەسەڵاتی‮ ‬عوسمانیەكان و دەست بگرێت بەسەر هەرێمەكەدا ئەم لێدوانە ژمارەیەك لێدوانی‮ ‬یەكتر بەكەم سەیر كردن و كۆبوونەوەی‮ ‬بالێوێزانی‮ ‬هەردوو وڵاتی‮ ‬ئێراق و توركیای‮ ‬بە دوای‮ ‬خۆیدا هێنا‮.‬ ئێراق پێویستی‮ ‬زیاتر بە توركیا هەیە نەك ئێران،‮ ‬ توركیا دوو هێندەی‮ ‬ئێران بەرهەمی‮ ‬نێوخۆیی‮ ‬GDP‮ ‬هەیە توركیا بەردەوام لەبەرفراوان بوون دایە لە كاتێكدا ئێران بەرەو گرژبوونەوە دەچێت لەژێر فشاری‮ ‬وڵاتانی‮ ‬ڕۆژئاوا،‮ ‬ توركیا دەیەوێ‮ ‬ڕۆلی‮ ‬ناوبژیكاری‮ ‬بگێرێ لە نێوان پێكهاتەكانی‮ ‬ئێراق‮ ‬،‮ ‬ كەچی‮ ‬نوری‮ ‬مالیكی‮ ‬ڕۆلی‮ ‬توركیا بە كودەتا دەبینێت لە لایەك بە گێرانەوەی‮ ‬سوننە بۆ سەر كورسی‮ ‬دەسەڵات لە لایەكی‮ ‬دیكە گێرانەوەی‮ ‬هەمان دەسەڵاتی‮ ‬عوسمانیەكان بۆ كۆماری‮ ‬ئێستای‮ ‬توركیا، ڕەنگە لە هەلبژاردنی‮ ‬ 2010 ‮ ‬دیبپلۆماتكارانی‮ ‬توركیا نەیاتوانی‮ ‬بێت پشتیوانی‮ ‬لە ئێراقیەی‮ ‬نەیاری‮ ‬مالیكی‮ ‬بكەن،‮ ‬ هەروەك پڕوپاگندەی‮ ‬ئەوە دەكرا گوایە لیستەكەی‮ ‬عەلاوی‮ ‬پشتیوانی‮ ‬دارایی‮ ‬لە وڵاتی‮ ‬قەتەڕ‮ ‬بۆ دەستەبەركراوە‮ ‬،‮ ‬چونكە ئەوان ئێراقیەیان بە ناتایفی‮ ‬و وەك ئەلتەرناتیڤی‮ ‬لیستی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬یاسا دەبینی‮. ‬ دواكەوتنی‮ ‬چارەسەر‮ ‬ڕەوشەكە ترسناكتر دەكات ئەوەی‮ ‬پێشبینی‮ ‬دەكرێت لەئاكامی‮ ‬ئەو گرژی‮ ‬و دووبەرەكیەو‮ ‬یەكتر قبوول نەكردنە لە نێوان سوننە و شیعەو كوردەوە‮ ‬بێتەكایەوە‮  ‬بریتیە لە بەرەو خراپتر چوونی‮ ‬ڕەوشەكەو لێكترازانی‮ ‬سنوریی،‮ ‬ هەروەك وادەردەكەوت قەیرانی‮ ‬سنوری‮ ‬نێوان ئەو سێپێكهاتەیە كە پێشتر هەبووە و قولتریش ببێتەوە،‮ ‬نمونەیەكی‮ ‬سادەتان بە بیر بێنمەوە كاتێك جێگری‮ ‬سەرۆك كۆماری‮ ‬ئێراق لەسەر لیستی‮ ‬ئێراقیە‮ (‬تاریق هاشمی‮) ‬تۆمەتبار كرا بە بەكارهێنانی‮ ‬دەسەڵاتەكەی‮ ‬بە نیازی‮ ‬خراپ،‮ ‬لە لایەن مالیكیەوە فەرماندرا بەدەست گیركردنی،‮ ‬ناوبراو پەنای‮ ‬بردە بەر حكومەتی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان،‮ ‬كەیسی‮ ‬ناوبراو بووە مایەی‮ ‬نانەوەی‮ ‬لێدوانی‮ ‬ڕەنجێنەر لە نێوان بەرپرسانی‮ ‬هەرێم و حكومەتی‮ ‬ناوەند،‮ ‬دواتر هاشمی‮ ‬لە لایەن‮ ‬ڕەجەب تەیب ئەردۆگانی‮ ‬سەرۆك وەزیرانی‮ ‬توركیا بە فەرمی‮ ‬پێشوازی‮ ‬لێكرا ئەمە زیاتر بەرپرسانی‮ ‬بەغدای‮ ‬توڕەكرد،‮ ‬ئیتر جەنگی‮ ‬هەڵكوتانەسەر‮ ‬یەك لە میدیاكانەوە لە نێوان بەغداو ئەنكەرە دەستی‮ ‬پێكرد‮ ‬،‮ ‬لەوێشەوە هاشمی‮ ‬بەرەو وڵاتی‮ ‬قەتەر بەڕیكەوت‮.‬ پەیوەندی‮ ‬بەستووی‮ ‬نێوان حكومەتی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان و بەغدا ماوەیەكە ساردی‮ ‬تێكەوتووە‮ ‬بە هۆی‮ ‬ناكۆكی‮ ‬لەسەر داهاتی‮ ‬نەوت و كێشەی‮ ‬سنوور،‮ ‬هەمدیس پلەی‮ ‬گەرمی‮ ‬دۆخەكە جارێكی‮ ‬تر لە هەرێمەكە بەزبوویەوە‮ . ‬ئەو ساتەی‮ ‬ئەردۆگان سەردانی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستانی‮ ‬كرد لەساڵی2007 ‮ ‬كوردستان بووە جێگای‮ ‬ئامانجی‮ ‬ئابووری‮ ‬توركیا،‮ ‬ ئەوكات ئەم هەنگاوە لە پەیوەندی‮ ‬ئابووری‮ ‬بە مۆدیلیكی‮ ‬دڵخۆشكەر دادەنرا بۆئێراق و توركیا‮ ‬،‮ ‬بەڵام ئێستا بە پێچەوانەوە پەیوەندی‮ ‬ئابوری‮ ‬نێوان هەرێم و توركیا جێگای‮ ‬بێزاری‮ ‬هەندێكە‮. ‬كورد لەو بێئومێدیە دەترسێ كاتێ پێشوەچوون لە گفتوگۆكان بەدیناكرێت بە تایبەتی‮ ‬بە مەترسی‮ ‬دەزانرێت بۆ سەر فرۆشتنی‮ ‬نەوت بە توركیا بە بێڕەزامەندی‮ ‬بەغدا و دروست كردنی‮ ‬هێلێ بۆری‮ ‬نەوتی‮ ‬لە نێوانیاندا،‮ ‬ توركیا بوەتە چەقی‮ ‬ململانێكانی‮ ‬نێوان حكومەتی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان و حكومەتی‮ ‬ئێراق‮. ‬دامەزرێنەری‮ ‬ئێراقیەو سەرۆك وەزیرانی‮ ‬جەولەی‮ ‬یەكەمی‮ ‬دوای‮ ‬حكومەتی‮ ‬ئینتقالی،‮ ‬ ئێستا جموجۆڵە سیاسیەكانی‮ ‬سنوردار كراوە،‮ ‬سوربوونی‮ ‬ئیران دوای‮ ‬هەڵبژاردنی‮ ‬2010 توانی‮ ‬سەنگەگە لاسەنگ بكات بۆ شیعەكان و‮ ‬سەدریەكانی‮ ‬ناچاركران دان بە سەرۆكوەزیرایەتی‮ ‬مالیكی‮ ‬بنێن‮. ‬مالیكی‮ ‬دەزانێ قەرزاری‮ ‬ئێرانە هەركاتی‮ ‬دووچاری‮ ‬كێشە دەبێتەوە‮ ‬ڕاستەوخۆ دەگەرێتەوە بۆئێران،‮ ‬ نەیارانی‮ ‬ئێران لە كەنداو‮ ‬نوری‮ ‬مالیكی‮ ‬سەرۆك وەزیرانی‮ ‬ئێراق بەداردەستی‮ ‬ئێران دەزانن‮.‬
  و‮: ‬مسعود محمود مولود سەرچاوە‮:  ‬foreignpolicy