د.كازم حەبیب
زیاتر لە نیو سەدە لەمەوبەر،‮ ‬واتا لەساڵی‮ ‬1954 كتێبی‮(‬وعاڤ السلاگین‮) ‬ی‮ ‬زانای‮ ‬كۆمەڵناسیی‮ ‬مەزنی‮ ‬ئێراق د‮. ‬عەلی‮ ‬وەردی‮ ‬دەرچوو،‮ ‬ئەم كتێبە پڕبەهایە‮ ‬یەكێك بوو لەگرنگترین چاپكراوەكانی‮ ‬ئەو ماوەیە و بووە جێگەی‮ ‬گرنگیدانی‮ ‬زانایانی‮ ‬كۆمەڵناسی‮ ‬و هەموو ئەو خوێنەرانەی‮ ‬نووسینەكانیان خۆشدەویست‮. ‬ بەڵام ئەوەی‮ ‬ئەمڕۆ ئەم كتێبە بخوێنێتەوە واهەستدەكات ئەم كەسە مەزنە پێشبینیی‮ ‬بارودۆخی‮ ‬ئەمڕۆی‮ ‬ئێراقی‮ ‬كردبێت،‮ ‬ئەو بەڕاشكاوییەوە لە پێشەكی‮ ‬كتێبەكەی‮ ‬لە لاپەڕە‮ ‬14 دا دەڵێ‮:‬ ‮(‬ستەمكاران بۆ چەندین نەوەی‮ ‬یەك لەدوای‮ ‬یەك حوكمی‮ ‬ئەم وڵاتەیان كرد،‮ ‬خەڵكی‮ ‬ئەم وڵاتەش بە بیانووی‮ ‬پاراستنی‮ ‬ژیانیان لەسەر ئەوە‮ ‬ڕاهاتن كە‮ ‬ڕێز لە زاڵم بگرن و ئحتیقاری‮ ‬زوڵملێكراو بكەن،‮ ‬هەروەها بیرمەندانمان هەوڵی‮ ‬ئەوەیان دا هەمیشە ئەو عادەتە نەگریسە كۆمەڵایەتییە بكەنە هەوێنێك بۆ پێشەنگەكانی‮ ‬كۆمەڵگا،‮ ‬بێگومان ناخۆشترین و خراپترین كوناهی‮ ‬مرۆڤ لەو وڵاتەدا ئەوەیە كە بێدەسەڵات وهەژار بێت‮).‬ ئەم بڕگە بچووك وگرنگە دووپاتیدەكاتەوە كە‮ ‬5 دیاردەی‮ ‬سەلبی‮ ‬لەئێراقدا هەن كە بەداخەوە تاوەكو ئێستاش‮ ‬ڕۆژانە لەگەڵ ژیانی‮ ‬كۆمەڵگادا دووبارە دەبێتەوە و بەردەوامە وبەكاراییش تێبینی‮ ‬دەكرێت كە ئەوانەن‮ :‬ 1 ‮- ‬دیاردەی‮ ‬حاكمی‮ ‬زاڵم‮ ‬یان ستەمكار كە تاوەكو ئێستاش بنەمایەكی‮ ‬بەردەوام و كارایە لەئێراق،‮ ‬هەر ئەویشە‮ ‬ڕابردووی‮ ‬بە ئێستا بەستۆتەوە و وێنەی‮ ‬ئێستا بەهەموو وردەكارییەكانییەوە پێكدێنێت‮.‬ 2 ‮-‬ دیاردەی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬بێدەنگ،‮ ‬بێدەنگ لەسەر زوڵم وستەمكاری‮ ‬و ترس لە زاڵم بەهۆی‮ ‬دڵڕەقی‮ ‬و بەكارهێنانی‮ ‬هۆكاری‮ ‬تۆقێنەر بۆ بێدەنگ كردنیان‮.‬ 3 ‮- ‬دیاردەی‮ ‬ئامۆژگاریی‮ ‬بەردەوامی‮ ‬حوكمڕانان،‮ ‬بەڵام چ ئامۆژگارییەك؟ ئەوان بەخەڵك دەڵێن با بیرێكی‮ ‬سەربەخۆیان لەدەسەڵات هەبێ بەڵام لەهەمانكاتیشدا هەر بەخۆیان وا دەكەن ئەو بیرە سەربەخۆیە بەفەرمانی‮ ‬حاكمی‮ ‬ستەمكار بێت كە وێنەی‮ ‬لەدیدی‮ ‬خەڵكدا جوان بكات‮.‬ 4‮- ‬ئەم دیاردە سلبییە تاوەكو ئێستاش بەشێكە لەواقیعی‮ ‬ئێراقی‮ ‬جا چ لەڕووی‮ ‬سروشتی‮ ‬پەیوەندیی‮ ‬بەرهەمهێن‮ ‬یاخود هەژموونی‮ ‬بیری‮ ‬سەلەفی‮ ‬و ئەنجامەكانی‮ ‬ئەو بیرە لە حوكم و كۆمەڵگادا‮.‬ 5 ‮- ‬چینی‮ ‬هەژار،ڕێژەی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬دانیشتوانی‮ ‬وڵات،‮ ‬لەژێر دەستی‮ ‬ئەو حوكمڕانانە لە مەینەتیدان لەكاتێكدا دەوڵەمەندان و قۆرخكارانی‮ ‬كاڵی‮ ‬گشتی‮ ‬لەهەموو شێوەیەكی‮ ‬گەندەڵیدا دەژین و ئامۆژگاریكارانی‮ ‬ئەم هەژارانە لە پێگەیەكی‮ ‬بەهێزدان چ لە ناوەوە‮ ‬یان لە دەرەوەی‮ ‬وڵات‮.‬ واقیعی‮ ‬ئێستای‮ ‬ئێراقی‮ ‬ئاماژە بەوە دەدات ئەم وڵاتە لەسەر‮ ‬ڕێگای‮ ‬ئەم میراتە دەڕوات بەتایبەتی‮ ‬دوای‮ ‬ئەوەی‮ ‬دروشمی‮ ‬لیستی‮ ‬حوكمڕانی‮ ‬وڵات‮ (‬دەوڵەتی‮ ‬یاسا‮) ‬ڕەنگی‮ ‬زەرد هەڵگەڕا و‮ ‬ڕووە‮ ‬ڕاستییەكەی‮ ‬ئاشكرا بوو بە جێبەجێكردنی‮ ‬پرۆژەی‮ ‬حوكمی‮ ‬تایفەیی‮ ‬وڵات،چونكە هەموو لێدوانەكانی‮ ‬سەرۆك وەزیران وانیشاندەدات كە ئەو بەپلەی‮ ‬یەكەم ودووەم و سێیەم شیعەیە و بەپلەی‮ ‬چوارەم ئێراقییە ئەمەش دووپاتكردنەوەی‮ ‬ئەو‮ ‬ڕێڕەوەیە كە هەمیشە پڕ‮ ‬لەمەترسییە بۆ ئێراق وئایندەی‮ ‬ئەم وڵاتە‮.‬ سەرۆك وەزیران‮ ‬ڕێگەی‮ ‬خۆی‮ ‬بۆ دوو ئاراستە‮ ‬یەكلایی‮ ‬كردەوە‮:‬ أ‮- ‬بەهێزكردنی‮ ‬ناكۆكی‮ ‬لەسەر ئاستی‮ ‬ناوخۆیی‮ ‬و بەڕێوەبردنی‮ ‬هەڵمەتێكی‮ ‬زاڵمانە لەدژی‮ ‬هێز ولایەنە دیموكراسیخوازە عیلمانییەكان و دووبارە بەرهەمهێنانەوەی‮ ‬بیری‮ ‬پاشكەوتووخوازی‮ ‬هاودژی‮ ‬مەدەنییەت و عیلمانییەت ودیموكراسییەت جگە لە توندتركردنی‮ ‬ناكۆكی‮ ‬لەدژی‮ ‬ئەو هێزانەی‮ ‬هاوپەیمانیی‮ ‬لەگەڵیاندا هەیە‮.‬ ب‮-‬ توندتركردنی‮ ‬ناكۆكی‮ ‬لەسەر ئاستی‮ ‬هەرێمی‮ ‬بە هێرشكردنە سەر توركیا و قبووڵكردنی‮ ‬لەباوەشگرتنی‮ ‬ئێران بۆ ئێراق وەكو پاشكۆیەكی‮ ‬تایفەیی‮ ‬بۆ ئێراق وبۆ خودی‮ ‬مالیكی‮.‬ بێگومان هەردوو گرفتیش مەینەتیی‮ ‬زۆری‮ ‬لێدەكەوێتەوە و ئێراق بەهەموو نەتەوەو تایفە و ئاراستە فیكری‮ ‬وسیاسییەكانییەوە لەو مەینەتییەدا دەژین،‮ ‬ئەو سیاسەتە ئاگری‮ ‬ناكۆكیی‮ ‬ئێراق خۆشتر دەكات و ململانێ قووڵتر دەكات و تیرۆری‮ ‬خوێناوی‮ ‬چالاكتر دەبێت و هەموو ئەو هێزانەی‮ ‬خێر وبێری‮ ‬ئێراق دەدزن دەرگایان بۆ واڵا دەبێت‮.‬ پێشینی‮ ‬مالیكی‮ ‬بۆ ئێران پێشی‮ ‬سەردانەكەی‮ ‬بۆ تاران بۆ ئەوەی‮ ‬لەباوەشگرتنەوەی‮ ‬خۆی‮ ‬لەلایەن ئەوانەوە و باشتربوونی‮ ‬پەیوەندییەكانی‮ ‬لەگەڵ‮ ‬ڕەوتی‮ ‬سەدر لەو چەند خاڵەدا كورتدەكرێتەوە‮:‬ ‮* ‬تەقاندنەوەی‮ ‬ناكۆكی‮ ‬لەگەڵ لیستی‮ ‬ئێراقییە كە خۆی‮ ‬لە گرفتی‮ ‬تاریق هاشمیدا دۆزییەوە و پرسی‮ ‬گرێدانی‮ ‬كۆنگرەی‮ ‬نیشتیمانی‮ ‬ئاڵۆزتر كرد‮.‬ ‮* ‬توندكرنی‮ ‬ناكۆكی‮ ‬لەگەڵ هاوپەیمانیی‮ ‬كوردستان كە كاردانەوەكەی‮ ‬زۆر توندبوو ئەگەری‮ ‬چارەسەركردنی‮ ‬گرفتەكانی‮ ‬بەشێوەیەكی‮ ‬ئاشتیانە ئاڵۆزتر كرد‮.‬ ‮* ‬دەستدرێژیكردنە سەر بارەگای‮ ‬ڕۆژنامەی‮ (‬گریق الشعب‮) ‬ی‮ ‬زمانحاڵی‮ ‬حزبی‮ ‬شیوعیی‮ ‬ئێراقی‮ ‬وئیستیفزازكردنیان و دەستبەسەرداگرتنی‮ ‬چەكی‮ ‬پاسەوانانیان‮.‬ ‮* ‬وتارە دوژمندارانەكەی‮ ‬مالیكی‮ ‬كە لەساڵیادی‮ ‬لەسێدارەدانی‮ ‬محەمەد باقر ئەلسەدر پێشكەشیكرد كە تیایدا هێرشێكی‮ ‬توندی‮ ‬كردە سەر هێزە ماركسی‮ ‬وعیلمانییەكان بۆ زیندووكردنەوەی‮ ‬حیقدی‮ ‬ڕابردوو و دژایەتیكردنی‮ ‬هێزی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬وعیلمانی‮ . ‬بێگومان ئەمە نرخێكی‮ ‬هەرزانە بۆ نزیكبوونەوە لەئێران ودانیشتن لەباوەشی‮.‬ سەرۆك وەزیرانی‮ ‬ئێراق لەڕێگەیەكی‮ ‬سەخت و مەترسیداردایە بەهیچ شێوەیەك بەرەو شكۆمەندیی‮ ‬نابات وبێگومان تەنها بەرەو ئەو چاڵەی‮ ‬دەبات كە دیكتاتۆرەكانی‮ ‬پێشی‮ ‬ئەو تیایدا كەوتن‮.‬