2010-06-26

نەوزاد كەلهوور: "چەمك و ئیستاتیكای شوێن لە ئەدەبدا"

چەمك و ئیستاتیكای شوێن لە ئەدەبدا نامیلكەیەكی نووسەر (سەباح ئیسماعیل)ە، دەزگای ئاراس بۆ چاپ و بڵاوكردنەوە بۆ لە چاپدانەوە لە دوو توێ كتێبێیكی قەبارە بچووك (128) لاپەڕەی لە خۆ گرتووە.

نووسەری كتێب لە سەرەتای كتێبەكەیدا لە بری پێشەكی نووسیویەتی و دەڵێ (پێویسترین دەق كە تێنوێتی ئەدەب دەشكێنێ و رووحی بە بەر ئەدەبدا بكات رەخنە و لێكۆڵینەوەیە) نووسەر باشی بۆ چووە بۆ ئەوەی بتوانین هەر دەقێكی  ئەدەبی جا چ چیرۆك، شیعر، لێكۆڵینەوە... هتد) پێشكەش بە خوێنەر بكەین دەبێت رەخنەی زانستی هەبێت تاكو بتوانین دەستنیشانی كەمو كوڕییەكانی ئەو دەقە بكەین و نووسەر لە هەوڵی داهاتوویدا چارەسەری بكات.

ئەوەی من تێبینی دەكەم لە ئەدەبی كوردیدا بە شێوەیەكی گشتی چەمكی رەخنە لە هزر و بیری رەخنەگری كورددا دروست بووە كە بە تەنها دەستنیشانی لایەنی كەموكوڕییەكانی بكات، بەڵام لە راستیدا گەر بمانەوێت پێناسەیەكی رەخنە بكەین دەڵێن رەخنە بریتییە لە بڕیاردانە لەسەر دەقێك بە هەر دوو لایەنی چاكە و خراپە، بڕوا ناكەم هیچ كەسێك هەبێت لە ئێمە بەوە رازی بێت لایەنی  كەمو كوڕیمان دەستنیشان بكرێت و لایەنی چاكە و داهێنانەكانمان بەلاوە بنرێت هەروەكو (نالی) مەزن دەڵێت:

مەدە طەعنە لە مانای شیعرم

رازی نییە كەس بە خۆڕایی لە ئەولادی درێ

نووسەر لە بری پێشەكییەكەیدا (پێویستترین دەقێك تێنوێتی ئەدەبەكەمان بشكێنێ و رووحی بە بەردا بكات و گڕ و تینی بە بەردا بخات، رەخنە و لێكۆڵینەوەیە، ئەوەتا ئەمڕۆ لە غیابی رەخنە و لێكۆڵینەوەدا بۆشایی و كەلێنێی گەورە بە جەستەی ئەدەبی كوردییەوە دیارە، مخابن پسپۆرانی رەخنە و لێكۆڵینەوە نووس، لای خۆمان لەپەنجاكانی دەستێك تێ ناپەڕن، كە ئەوانیش هەندێ جار مەیدانەكە بەجێ دێڵن و روو لە بابەتی دیكە دەكەن، هەر لە بەر بزری رەخنە و لێكۆڵینەوەشە كایەكە سستی پێوە دیارە و چەندین چیڕۆك و شیعر و شانۆنامە و رۆمانی نایابە و دەقی زیندوو دەنووسرێن، ئینجاش بێدەنگی و لەسەر زیندە بە چاڵیان دەكا و لە بیر دەكەین. ل 7

ئێستا لە نێوەندە ئەدەبییەكان دوو بۆچوونی جیاواز هەیە دەربارەی دەق و رەخنە، ئایا دەق و رەخنە دروست دەكات یاخود بە پێچەوانەوە رەخنە دەق دروست دەكات؟

هەر دەقێكی ئەدەبی كە دەنووسرێت بێگومان بێكەم و كوڕی نابێت، بەڵام بەهۆی رەخنەوە نووسەر دەتوانێت چاو بەو كەمو كوڕیانەدا بخشێنێتەوە كە بەرەو رووی بۆتەوە، چونكە من وای بۆ دەچم رەخنە واتە دانانی شتە راست و دروستەكان لە شوێنی خۆی، كەواتە بەلای ئێمە نووسەر لە رێگای ئەو رەخنانەوە لە ئاراستەی دەكرێت دەتوانێت داهێنان دروست بكات.

لێرەدا نووسەر راستی بۆ چووە كە دەڵێت لەسەر نەنووسینی هەر دەقێك دەبێتە هۆی زیندە بە چاڵكردنی ئەو دەقە.

نووسەر لە شوێنێكی دیكەدا دەڵێت شوێنی گریمانكراو زادەی خەیاڵی رووتە، دەكرێ هەندێك لە تایبەتمەندییەكان لە واقیعەوە وەرگرێت، بەڵام بە دیاریكراوی نا، بۆیە ئەگەر بكرێت پاش سەد ساڵی دیكە ئەو چیرۆكە یا رۆمانەی زەمینەیان لەسەر ئەم جۆرە شوێنە بنیات نراوە بخوێنیتەوە ناتوانیت بینایسەوە و بزانیت سەر بەكام رۆژگارە، واتە مێژووی گشتی ئەو كاتیش بزر، جگە لەوەی شوێنی ناسراویش تێدا بزرە، چونكە باس لە شوێنی گشتی دەكات، ئەمەش نەك بۆ مەبەستێكی فكری، بەڵكو لە بەرناتەواوی لە بینا هونەریەكەی نووسەران لە رێگەی گریمانكردنەوە كاتێك دەیانەوێت جیهان بگۆڕن، ئەوەیان لە بیر دەچێت كەشوێنێك بۆ ئەم خەباتە رەمەكییەیان دەستنیشان بكەن، یا بەشدار بن لە گۆڕینی واقیعی خۆیان یان خود كاتێك كە بیانەوێ پاڵەوانەكەیان لە ئاسمانی خەیاڵی و سیحردا بنڕێنن، ئەوە لە بیر دەكەن كە ڕۆڵەی زەوی و سەدەی نوێن و دەبێت لەسەر زەوی واقیع بنیشنەوە. ل 10

دەستنیشان كردنی شوێن یەكێكە لە بنەما سەرەكییەكانی هەر دەقێكی ئەدەبی، بەڵام دەبێت ئەوە چاك بزانین شوێن، بە شێوەیەكی گشتی دەبێتە دوو بەشی سەرەكی یەكەمیان شوێن وەكو جەستەی مرۆڤ كە بە شیعردا زیاتر ئەوە رەنگی داوەتەوە، دووەمیان شوێنی جوگرافی یاخود ناوچەیەكی جوگرافی لەسەر گۆی زەوی. بۆ نموونە كاتێك هۆنراوەكەی (شێخ رەزای تالەبانی) دەخوێنینەوە

بە بیرم دێ سلێمانی دارولمولكی بابان بوو

نە ئالی عەجەم نە سوغرەكێشی توركان بوو

خوێنەر دەگەڕێتەوە كاتی سەردەمی بابانەكان، كە چۆن تیپی مۆسیقا لەبەر دەرگای پاشا رێزیان بەستووە بۆ ئەوەی بگەنە لای یاخود چامەكەی (نالی) مەزن شوێنەكەی دەست نیشان كردووە كە لە وڵاتی شامەوە ئەو نامەی ناردووە بۆ شاری سلێمانی كەواتە نالی هەوڵی ئەوەی داوە شوێنەكەیان پێ بناسێنێ كە وڵاتی شامە، هەروەها ئەو شوێنەشمان پیشان دەدات كە بۆی دەنێرێ، پاشان هەر بەوەش نەوەستاوە یەكە یەكەی شوێنەكان شاری (سلێمانی)مان بۆ باس دەكات وەكو (بەكرەجۆ، حوجرەی خۆی، شیوەسور... هتد). ئەوەی عەرەبیش شاعیری نوێخواز (بەدر شاكر سەیاب) باسی لە مەڵبەندی لە دایكبوونی خۆیان پێدەناسێنێ كە گوندی (جیكورە). شوێنەكەی باس دەكات، بەڵام بە شێوەیەكی هونەری، شوێنەكەی بە شێوەیەك باس دەكات خەڵك حەز بە بینیی دەكات.

كات و شوێن دوو شتی لێك دانەبڕاون و لە یەك جیا نابنەوە لە پێناسەی شوێندا هاتووە (مادە ناتوانێت لە دەرەوەی شوێندا هەبێت یاخود بە مانایەكی دیكە بڵێین مادە بە هەموو شوێنەكانیەوە لە شوێندا هەیە چیا، دار، بەرد هەمووی مادەن لە زەویدا هەیە، ئەوانەش هەر هەموویان لە چوار چێوەی (كات) دایە كە واتە دەكرێت بڵێین كاتیش شێوەیەك لە بوونی مادە كات وەكو شتە فیزیایەكە لەگەڵ چركە ساتەكانی ژیاندا دەڕوات و نەوەستان و نەگەڕانەوە نییە.

گەلێك لە گەورە نووسەرانی دنیا لە بەرهەمەكانی خۆیاندا هێندە گرنگی بە هونەری ئێستاتیكا دەدەن هێندە گرنگی بە ناوەڕۆك نادەن، ئەمەش گەلێك جار دەبێتە هۆی سەرنج راكێشانی خوێنەر، یاخود خوێنەر خۆی لە بیر دەچێتەوە كە دەقێكی ئەدەبی دەخوێنێتەوە بەڵكو وا هەست دەكات لە گەشتێكی سرووشتدایە واقیعیەكەی دێتە بەرچاو لە ئەدەبی كوردیدا گەر گەشتی هەورەمانی (گۆران)ی شاعیر بە نموونە بهێنیەوە تەواو ئەو راستیەمان بۆ دەردەكەوێت كە (گۆران) شاعیر هونەرمەندانە كامیرای بەدەستەوە گرتووە یەكە یەكە دیمەنە سەرنج ڕاكێشەكانی هەورەمانمان پیشان دەدات، لەلایەكی دیكەوە خوێنەر هێندە بەلای ناوەرۆكی شیعرەكەوە ناچێت هێندەی جوانی هونەری گەشتەكەی دێتە بەرچاو نووسەر هەمان بۆ چوونمان پیشان دەدات وەكو دەڵێت (گەورە نووسەری رووسی دستێڤسكی 1821 – 1881) بایەخ و گرنگییەكی زۆری بە شوێن داوە و هێندە بە جوانی هونەرمەندانە  بەكاری دەبا، مانایەكی گەلێ گەورەتری لە مانا رووتە جوگرافییەكەی پێ دەبەخشێت و هونەركاری بۆ دەكات، شوێن لە بری كات بەكار دەهێنێ، یا وردتر بڵێین شوانە دەكات بە ئەلتەرناتیڤی و پێوەرێك بۆ كات، لە رۆمانی (كەمژە) دەربارەی ئەو حوكمە دراوە دەدوێت . ل 23. هەروەها ائی، ئێمن فورستەر) جواین بۆ چووە كە مەزانی و گەورەیی رۆمانی (جەنگ و ئاشتی)ی لیۆ تۆلستۆی (1828 – 1910) دەگێڕێتەوە بۆ سەركەوتوویی و جوانی لەبەكارهێانی شوێندا بە پێچەوانەی وێڕای باوەوە دەگوترێت مەزنی ئەم رۆمانە لە بابەتەكەیەوە هەڵدەقوڵێت.

شوێن لای ئەرستوتالیس (384پ ز – 322 پ ز) كراوە بە دوو بەشەوە شوێنی گشتی و شوێنی تایبەت لە سەدەی بیستەمیشدا (كاستون باشلار) بە پێشەنگی بایەخدەرانی بە رەگەزی شوێن دادەنرێت لە كتێبەكەیدا (جوانكاریەكانی شوێن)) باسی لە گرنگی شوان كردووە، بەڵام بە دیدێكی فەلسەفیەوە، هەروەها (هوگو) دەڵێت: هەموو شوێنێكی ساتەكانی گۆشەگیری رابردوومان و ئەو شوێنانەی كەوا تەنیایمان پێیاندا كێشا و ئەو شوێنانەی تێیدا چێژی رابردوومان چەشت لەگەڵیاندا هۆگر بوون.

نووسەر لە كتێبەكەیدا چەند دەقێكی لە ئەدەبی كوردی بە نموونە هێناوەتەوە یەكێك لەوانە چیرۆكی (هاوار)ی چیرۆك نووسی (محەمەد موكری) لە هەشتاكانی سەدەی رابردوو كۆمەڵێ نووسەری دڵسۆز و عاشق بە چیرۆك گۆمی مەنگ و قەتیسماوی چیرۆكیان شلەقاند و گڕ و تینێكی تریان وەبەرخست كە ژمارەیان لە پەنجەی دەستەكان تێپەڕیان نەدەكرد، یەكێك لەوانە چیرۆكنووس (محەمەد موكری) بوو كە شوێنی خۆی لە كاسەناو رێگەی شاخی گرتەبەر و ماڵئاوایی لە خوێنەرانیان بكەن ل 66.

محەمەد موكری ئەوكات لە چیرۆكی شاعیرەكانی نووسی دەڵێت چیرۆكی ئامیرەكان بوە مایەی ئەوەی شار بە جێ بڵێم و روو لە شاخ بكەم، لە چیا نەمتوانی شتێكی وەك ئامیرەكان بنووسم.

شون ڕۆڵی خۆی دەبێت لە كاتی نووسینی هەر دەقێكی ئەدەبیدا ئەوەی زیاتریش لێرەدا مەبەستە شوێنی دەسەڵات لە ئایا سیستەمی دەسەڵات یان فەرمانڕەوا ئەو بوارە دەڕەخسێت لە هەموو كاتێكدا دەق بنووسرێت و بخرێتە بەر دەستی خوێنەر: یاخود چەند دەق و كتێب هەر زوو بە زوو لە بازاڕەكاندا كێشرانەوە و نەگەیشتنە بەر چاوی خوێنەران، بەڵام هەر كاتێك نووسەر لە دەسەڵاتەوە دوور بوو دەتوانێت بە ئارەزووی خۆی جلەو بۆ قەڵەمەكەی شل بكات و هەرچی لە دڵ و دەروونیدا هەیە هەڵبژێرێ.

نووسەری چەمك و ئێستاتیكای شوێن لە ئەدەبدا  چەند نموونەیەكی لە چیرۆكی كوردی و لەگەڵ هۆنراوەیەكی شاعیر (لەتیف هەڵمەت) ئەو چیرۆكانەی كە شوێنی خۆیان لەو كتێیەدا كردۆتەوە هەریەك لە چیرۆكنووسان (ئەحمەد محەمەد ئیسماعیل و محەمەد موكری، هاشم سەراج و جەلیل كاكەوەیس)ە، نووسەر بە گوێرەی خوێندنەوە و بۆچوونی خۆی چیرۆكانەی هەڵسەنگاوە وەكو خۆی تێگەیشتووە لە هەمانكاتیشدا چەند نموونەیەكی رۆماننووسەكانی جیهانی وەكو (پیرەمێرد و زەریا) ئەرنست همنگوای و (شەڕ و ئاشتی) تۆلستوی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی عەبدولڕەحمان منیف و مەیخانەی ئەمین زولا بە نموونە دەهێننەوە كە گەورە رەخنەگرانی جیهانی خوێێندنەوەیان بۆ ئەو رۆمانانە كردوە.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌