2010-06-29

بۆچوون و خوێندنەوەی‮ ‬ئێوە چیە لەسەر‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬لە كوردستان؟ بەڵێ،‮ ‬بێگومان مەبەست لە كوردستان،‮ ‬بەشی‮ ‬باشووری‮ ‬كوردستانە،‮ ‬كە بە زۆرەملێ و بە شێوازێكی‮ ‬ناڕەوا لە دوای‮ ‬شەڕی‮ ‬یەكەمی‮ ‬جیهانی‮ ‬لەلایەن زلهێزەكانی‮ ‬سەركەوتووی‮ ‬شەڕ‮ ‬بەتایبەت ئینگلیزەوە لكێندرا بەچەند ناوچەیەكی‮ ‬دیكەوە و ناویان لێنا ئێراق‮. ‬هەروەك دەزانن بەو چەشنەی،‮ ‬كە بواری‮ ‬ئابووری،‮ ‬سیاسەت،‮ ‬كۆمەڵایەتی،‮ ‬كەلتوور و پەیوەندییەكانی‮ ‬جیهان كەوتووە ژێر كاریگەری‮ ‬دیاردەی‮ ‬جیهانگیریەوە،‮ ‬كوردستانیش كەم و زۆر ئەو كاریگەریە كاریتێكردووە‮. ‬بواری‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬یەك لەو بوارانەیە،‮ ‬كە تووشی‮ ‬كۆمەڵێك گۆڕانكاری‮ ‬هاتووە‮. ‬گرنگترین گۆڕانكاری‮ ‬بە بڕوای‮ ‬من دوای‮ ‬تێداچوونی‮ ‬دەسەڵاتی‮ ‬حزبی‮ ‬بەعس لەساڵی‮ ‬2003‮ ‬لەلایەنی‮ ‬هاوپەیمانی‮ ‬نێودەوڵەتییەوە لە بواری‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬هاتۆتە ئاراوە‮. ‬سیستەمی‮ ‬دەسەڵاتدارییەتی‮ ‬حزبی‮ ‬بەعس لەبواری‮ ‬ڕاگەیاندن سیستەمێكی‮ ‬داخراوبوو،‮ ‬لە چوارچێوەی‮ ‬تێڕوانین و تێگەیشتنی‮ ‬توتالیتارسیم هەڵسوكەوتی‮ ‬لەگەڵ‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬دەكرد وتە،‮ ‬یەكەم‮ ‬ڕێگە نەدرا بە‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬بە نووسین و بڵاوكراوەی‮ ‬خۆیان ببنە هۆكاری‮ ‬لاوازی‮ ‬دەسەڵات و كێشە بۆ دەسەڵاتداریەتی‮ ‬بەعس و سەدام دروستبكەن،‮ ‬دووەم‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬پەیڕەو و پاشكۆی‮ ‬حزبی‮ ‬بەعس و دەسەڵات بوون،‮ ‬سێیەم‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬نەیدەتوانی‮ ‬ڕەخنە لە كەموكوڕییەكانی‮ ‬حكوومەت بگرێت و بە هاوبایەخەكانی‮ ‬حزبی‮ ‬بەعسی‮ ‬عەرەبی‮ ‬بریندار بكات‮. ‬چوارەم‮ ‬بۆ زاڵكردنی‮ ‬ئەو جۆرە تێفكرین و كاركردنە سانسۆر سەپێندراوبوو بەسەر‮ ‬ڕۆژنامەگەریدا،‮ ‬پێنجەم هەر چەشنە‮ ‬ڕەخنەگرتن و هێرشكردنە سەر حكوومەت و دەوڵەتی‮ ‬ئێراقی‮ ‬و سیاسەتەكانی‮ ‬ئەو دەوڵەت و حكوومەتە بە تاوان دەژمێردراو و بەتوندی‮ ‬سزا دەدرا،‮ ‬كە سزاكانیش بە زۆری‮ ‬سێدارەو لێدان و كەمئەندام كردنبوو،‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬سەربەخۆ لە سەردەمی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬پێشوودا هەبوونی‮ ‬نەبوو‮. ‬هەر لە‮ ‬ڕوانگەی‮ ‬ئەو تێڕوانین و هەڵسوكەوتكردنەدا،‮ ‬یاساكان بە سەختی‮ ‬دانرابوون بۆ‮ ‬ڕووبەڕووبوونەوەی‮ ‬ڕۆژنامەگەری،‮ ‬حكوومەت بە توندی‮ ‬بەرهەمەكانی‮ ‬بواری‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬كۆنتڕۆڵ دەكرد و‮ ‬ڕێگای‮ ‬هاتوچۆی‮ ‬بەرهەمی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬لە ناوەوە بۆ دەرەوە و بە پێچەوانەی‮ ‬گرتبوو،‮ ‬بەتایبەت بەرهەمی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬لە دەرەوە بۆ ناو ئێراق زۆر زۆر زەحمەتبوو‮. ‬حكوومەت بۆخۆی‮ ‬سەرنووسەر و ئەندامانی‮ ‬دەستەی‮ ‬بەڕێوەبەرایەتی‮ ‬ڕۆژنامەكانی‮ ‬دادەنا‮. ‬بەكوورتی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬جێبەجێكاری‮ ‬بیری‮ ‬هەڵەو چەواشە و ستەمكارانە و دژی‮ ‬ئازادی‮ ‬و دیموكراسی‮ ‬حزبی‮ ‬بەعس و سەدام حوسێن بوو‮. ‬بەڵام دوای‮ ‬ڕووخانی‮ ‬ئەو سیستەمە،‮ ‬بواری‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬گۆڕانی‮ ‬بنەڕەتی‮ ‬بەخۆیەوە بینیوە،‮ ‬دیارە ئەو گۆڕانە لەسەرانسەرس ئێراق بەگشتی‮ ‬ڕوویدا و بەتایبەتیش لە كوردستان بوو بەهۆی‮ ‬پتەوكردنی‮ ‬هەلومەرجی‮ ‬دوای‮ ‬ڕاپەڕینی‮ ‬1991ی‮ ‬زاینی‮. ‬ئێستا لە باشووری‮ ‬كوردستان سیستەمی‮ ‬سیاسی‮ ‬زۆر جیاوازە،‮ ‬ئەگەر دادوەرانە بێ كین و تووڕەیی‮ ‬بیروڕای‮ ‬بەشە لە كوردستان‮. ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬و مافی‮ ‬ئازادی‮ ‬ڕادەربڕین هەلومەرج و كەش و هەوای‮ ‬لەو چەشنەی‮ ‬بەخۆیەوە نەدیوە‮. ‬ئازادی‮ ‬ڕادەڕبڕین لەوپەڕی‮ ‬خۆیدایەو فرە حزبی‮ ‬و فرە‮ ‬ڕەنگی‮ ‬و فرە دەنگی‮ ‬بە شێوازی‮ ‬بەرفراوان لە كوردستان دەبیندرێت،‮ ‬هەڵبەت بزووتنەوەی‮ ‬كوردی‮ ‬و دیموكراسی،‮ ‬بۆیە‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬لە هەلومەرجێكی‮ ‬باشدا ژیان بەسەر دەبات‮. ‬هەڵبەت لە بەراورد لەگەڵ وڵاتانی‮ ‬وەك ئینگلتەڕا و ئەمەریكا و فەڕەنسا هێشتا ماومانە و بەكوردی‮ ‬جارێك لە قۆناغی‮ ‬گاگۆڵكەكردنداین‮.‬ ‮ ‬باشە مامۆستا بە بڕوای‮ ‬جەنابتان ئەركی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬كوردی‮ ‬لەو هەلومەرجە،‮ ‬كە باستان كرد چییە؟ دەڵێن ئازادی‮ ‬ڕادەڕبڕین ئۆكسیژنی‮ ‬دیموكراسیە،‮ ‬من دەمەوێ ئەم رستە لەسەر ئەو وتەیە زیاد بكەی‮ ‬كە ئۆكسیژنی‮ ‬ئازادی‮ ‬رادەربڕینیش،‮ ‬ئازادی‮ ‬ڕۆژنامەگەریە.دیاری‮ ‬بۆ دامەزارندن و سەقامگیركردنی‮ ‬كۆمەڵگەی‮ ‬دیمكوكرات و ئازاد‮ ‬یەكێك لە مەرجە سەرەكییەكان،‮ ‬هەبوونی‮ ‬ئازادی‮ ‬ڕۆژنامەگەریە‮. ‬دواتر ئەو بابەتە‮ ‬ڕووندەكەمەوە،‮ ‬بەڵام با لە پرسیارەكە دوورنەكەوینەوە و باسی‮ ‬ئەركی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬كوردی‮ ‬لە كوردستان بكەین‮. ‬ئدمۆندبرگ لەساڵی‮ ‬1787،‮ ‬چاپەمەنی‮ ‬بەستوونی‮ ‬چوارەمی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬و ئازادی‮ ‬ناودەبا‮. ‬ئەگەر ئەو ووتە بەنرخە بكەین بە‮ ‬ڕووگە و پێوەر بۆ ئەركی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬دەبێ بڵێن ئەركی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬لە كوردستان بەرگریكردن لە ئازادی‮ ‬و بەرگری‮ ‬لە دیموكراسیە‮. ‬بۆ داكۆكیكردن لە ئازادی‮ ‬و‮ ‬یارمەتیدانی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬هەنگاوی‮ ‬یەكەم،‮ ‬كە دەبێ لە كوردستان خەڵك و دەسەڵات هەڵبگرن،‮ ‬بەرگریكردنە لە ئازادی‮ ‬چاپەمەنی‮ ‬و‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮. ‬بەتایبەت بۆ زانیاری‮ ‬بەخشین بە خەڵك لە سەردەمی‮ ‬هەڵبژاردن و بڕیاردانە گرنگەكانی‮ ‬وڵات دبێ‮ ‬یارمەتی‮ ‬وەربگیردرێت لە چاپەمەنی‮ ‬و‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬هەنگاوی‮ ‬دووەم،‮ ‬كە بە بەراوورد لەگەڵ هەنگاوی‮ ‬یەكەم سەختترە،‮ ‬بەڵام گرنگترە،‮ ‬شەفافیەت و‮ ‬ڕاشكاوی‮ ‬لە كاروكردەوەی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬و دەسەڵاتداریەتی‮ ‬سیاسی،‮ ‬ئابووری،‮ ‬كۆمەڵایەتیدایە،‮ ‬لەو چوارچێوەدا دەبێ مافی‮ ‬دەست پێڕاگەیشتنی‮ ‬خەڵك بۆ زانیاری‮ ‬پەیداكردن لەسەر بەڵگە و زانیارییەكانی‮ ‬حكوومەت بە مافێكی‮ ‬ڕەوا بناسێندرێت و بە كردەوە بەكار بهێندرێت،‮ ‬حكوومەت هی‮ ‬خەڵكە و بۆ‮ ‬ڕاپەڕاندنی‮ ‬كاروباری‮ ‬خەڵكە،‮ ‬بۆیە پێویستە لە‮ ‬ڕێگای‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬و مێدیاوە دەبێ خەڵك ئاگای‮ ‬لە كاروباری‮ ‬دەسەڵات بێت واتا‮ ‬ڕۆژنامەو میدیا لەوڵاتی‮ ‬دیموكراسی،‮ ‬چاودێری‮ ‬چاڵاكە بەسەركار وكردەوەی‮ ‬حكوومەتدا،‮ ‬هەربۆیە حكوومەتە دیموكراتەكان كەم تووشی‮ ‬هەڵە دەبن و ئەگەریش تووش ببن خەڵك لێ ئاگادار دەكرێت و بۆیە زەرەری‮ ‬كەمتر دەبێ ئەوەندە ئازادی‮ ‬زانیاری‮ ‬و ئازادی‮ ‬دەست پێڕاگەیشتنی‮ ‬خەڵك بۆ چاودێری‮ ‬حكوومەت پێویستە كە پێی‮ ‬دەڵێن حەناسەی‮ ‬دیموكراسی،‮ ‬جا لێرەدا بابەتێكی‮ ‬هەستیار دێتە ئاراوە،‮ ‬ئەویش دەوری‮ ‬بیرو قراتیە تەلەنێوان خەڵك و دەسەڵاتدا دیارە وەك هەموو وڵاتان لەكوردستانیش ئەم كێبەركیە لەنێوان كۆمەڵ و لەنێوان دامەزراوە حكوومەتیەكاندا هەیە خەڵكێك حەزیان لەشەفافیت و‮ ‬ڕاشكاویە،‮ ‬بەپێچەوانە خەڵكێكیش حەزیان لەشاردنەوەو نهێنی‮ ‬كاریە دیارە هەرچی‮ ‬گەندەڵی‮ ‬سیاسی،‮ ‬دارایی‮ ‬و ئیداری‮ ‬زیاتر بێت حەزكردن لەشاردنەوە و ئاشكرا نەكردنی‮ ‬زانیاریەكانی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬زیاتر دەبێت و ئەو كەسانەی‮ ‬كە بەرژەوەندیەكانیان لەناو بازنەی‮ ‬گەندەڵی‮ ‬دابین دەكرێ حەزناكەن میدیاو‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬ئاگاداری‮ ‬كاروباری‮ ‬دامەزراوەكانی‮ ‬دەسەڵات ببێت،‮ ‬هەڵبەت هێندێ بواری‮ ‬ناو زانیاریەكانی‮ ‬دەسەڵات هەن دەبێ‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬بەحەزەر و پارێزەوە لەگەڵی‮ ‬هەڵس و كەوت بكەن وەك بواری‮ ‬ئاسایشی‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬نیشتمانی‮ ‬ئەم بوارەش حكوومەتی‮ ‬دیموكراتیك دەبێ بەپێی‮ ‬یاسا روونی‮ ‬بكاتەوە بۆ خەڵك وڕۆژنامەگەری‮ ‬كە هێڵە سوورەكانی‮ ‬كامەن وبۆچی‮ ‬ئەم هێڵە سوورانە دانراون تاكو‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬لێ نزیك نەبێتەوە‮. ‬جگە لەمانە ئەركی‮ ‬سەرەكی‮ ‬میدیاو‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬كوردی‮ ‬بەبڕوای‮ ‬من پتەو قووڵكردنەوە هەستی‮ ‬نەتەوایەتی‮ ‬نەتەوەی‮ ‬كوردە لە كوردستان كە بێگومان كاردەكاتە سەر بەشەكانی‮ ‬تری‮ ‬كوردستانیش دەبێ‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬كوردی‮ ‬رووگەی‮ ‬سەرەكی‮ ‬كارەكانی‮ ‬نەتەوەخوازی‮ ‬كورد بێت و هەوڵ بدات لەهەر شوێن و هەر كاتێك هێرشی‮ ‬ئیعلامی‮ ‬وڕاگەیاندن دەكرێتەوە سەر بزووتنەوەی‮ ‬كوردی‮ ‬وسەركردایەتی‮ ‬ئەم بزووتنەوەیە دەبێ‮ ‬ڕاگەیاندنی‮ ‬كوردی‮ ‬بەپشت بەستن بەبنەماكانی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬وئازادی‮ ‬ڕادەربڕین بەرپەرچیان بداتەوە دەبێ مێژوو جوگرافیا و سیاسەتی‮ ‬نەتەوایەتی‮ ‬كورد بكەن بە ناو ئاخن و ناوڕۆكی‮ ‬كارەكانیان،‮ ‬یەكیەتی‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬كورد،‮ ‬یەكیەتی‮ ‬وهاوپەیمانی‮ ‬حیزب و‮ ‬ڕێكخراوە كوردیەكان كە بۆ مافەرەوەكانی‮ ‬كورد تێ دەكۆشن و هەموو ئەو دیاردە وبابەتانەی‮ ‬كە نزیكمان دەكەنەوە لەكیانی‮ ‬سیاسی‮ ‬هاوبەش دەبی‮ ‬ببن بە ئەركی‮ ‬میدیای‮ ‬كوردی‮. ‬دەربارەی‮ ‬ئەو میدیا و‮ ‬ڕۆژنامانەی‮ ‬كە تەشهیر بەخەڵك دەكەن،‮ ‬چی‮ ‬دەڵێ؟ دیارە‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬وەك پیشە كۆمەڵێك خەڵك لەدەوری‮ ‬خۆی‮ ‬كۆ دەكاتەوە كە بەپێی‮ ‬گرێبەستی‮ ‬كار لەگەڵیان كار دەكات جیاوازی‮ ‬پیشەی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬لەگەڵ پزیشكی‮ ‬ئەندازیاری‮ ‬یان پارێزەر ئەوەیە كە پزیشكێك دەبێ چەند قۆناغی‮ ‬زانستی‮ ‬لەناوەندە زانستیەكان وەك كۆلێژی‮ ‬زانكۆكان تێ پەڕێنێت و پاش دەرچوون بەسەركەوتوویی‮ ‬وپاش ماوەیەك خۆ‮ ‬ڕاهێنان ئینجا لەلایەن ناوەندە پەیوەندیدارەكانەوە ئیجازە و شەهادەی‮ ‬دوكتوری‮ ‬پێدەدەن و‮ ‬ڕێگای‮ ‬پێدەدرێت بەپێی‮ ‬ناوەڕۆكی‮ ‬ئەو شەهادەیە ئیش بكات بەڵام بواری‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬وانیە،‮ ‬چوونكو پەیوەستە بەئازادی‮ ‬ڕادەربڕینەوە دەبینین لەكوردستان هەموو كەسێك هەریەك بەهۆكارێك بابەتێك‮ ‬ڕیپۆرتاژێك‮ ‬یان شتێك دەنووسی‮ ‬هەرچەندە زۆربەی‮ ‬ئەم بابەتانە پێوەرە زانستیەكانی‮ ‬ڕۆژنامەوانی‮ ‬ڕەچاو ناكەن ئەمانە هەر هەموویان خۆیان بەڕۆژنامەنووس دەزانن دیارە بەپێی‮ ‬پێناسەی‮ ‬زانستی‮ ‬ویاسایی‮ ‬ڕۆژنامەوان بەكەسێك دەڵێن كە‮: ‬بەپێی‮ ‬گرێبەستی‮ ‬كاركردن بۆ ماوەی‮ ‬دیاركراو بەرانبەر بەمووچەی‮ ‬دیاری‮ ‬كراو لەبەشێك لە بەشەكانی‮ ‬ڕۆژنامەیەك ئیش بكات و بەپێی‮ ‬بڕیارەكانی‮ ‬بەڕێوەبەرایەتی‮ ‬ڕۆژنامەكە كاربكات،‮ ‬دیارە جۆری‮ ‬ڕۆژنامەو سیستەمی‮ ‬فیكری‮ ‬و كرداری‮ ‬زال بەسەر‮ ‬ڕۆژنامە جۆری‮ ‬كاركردنی‮ ‬ڕۆژنامەنووس دیاری‮ ‬دەكات‮ ‬ڕۆژنامە حیزبی‮ ‬بێت‮ ‬یان ئەهلی‮ ‬سەربەخۆ‮ ‬یان بەسرابێت بەلایەنێكەوە دەبێ پرەنسیپەكانی‮ ‬ئەخلاقی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬پەیڕەو بكات بەداخەوە بەشی‮ ‬زۆری‮ ‬ئەو بەرێزانەی‮ ‬كە بەجۆرێك لەجۆرەكان كار دەكەن بۆ‮ ‬ڕۆژنامەكان‮ ‬یان بەرانبەر بەپاداشت بابەت دەنووسن بۆ‮ ‬ڕۆژنامەكان بێ ئاگان لەبەشی‮ ‬زۆری‮ ‬پرەنسیپەكانی‮ ‬ئەخلاقی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬ڕۆژنامەوانێك ئاشنا نەبێ لەگەڵ بنەماكانی‮ ‬ئەخلاقی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬وەك كەسێكە كە ئیجازەی‮ ‬لێ خوڕینی‮ ‬سەیارەی‮ ‬نەبێ و سەیارە لێ بخوڕێ دیارە‮ ‬ڕۆژی‮ ‬چەند جار دەعم دەكات‮ ‬ڕەنگە لە‮ ‬یەكێك لەو دەعمانە كەسێكیش بكوژێ‮ ‬ڕۆژنامەنووسیش ئەگەر ئاشنا نەبێ لەگەڵ پێوەر و بنەماكانی‮ ‬ئەخلاقی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬ئەوا لەهەر نووسین و بابەتێك چەندین جار تووشی‮ ‬تاوانی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬دەبێ دیارە تاوانەكانی‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬دەیان جۆرن،‮ ‬تەشهیدكردن تەنیا دانێك لەو تاوانانەیە دیارە هەموو خاڵە گرینگەكانی‮ ‬ئەخلاق ویاسای‮ ‬ڕۆژنامەگەری‮ ‬دەكرێت لەهەشت بابەت كۆبكرێتەوە هەر‮ ‬ڕۆژنامەنووس و میدیاكارێك دەبێ ئاگای‮ ‬لێیان بێت و‮ ‬ڕەچاویان بكات‮: ‬ 1‮-‬دژایەتی‮ ‬نەكردنی‮ ‬ئاسایشی‮ ‬نیشتمانی‮.‬ 2‮-‬نەدركاندنی‮ ‬نهێنیە پۆڵێن كراوەكانی‮ ‬حكوومەت‮. ‬ 3‮-‬پێشیل نەكردنی‮ ‬سنوور وحەرەمی‮ ‬تایبەتی‮ ‬تاك‮. ‬ 4‮-‬دووری‮ ‬كردن لەئابرووبردن و ناوزڕاندن و ئیهانەكردنی‮ ‬تاكەكان‮. ‬ 5‮-‬پێشێلنەكردنی‮ ‬مافی‮ ‬خاوەنداریەتی‮ ‬فیكری‮. ‬ 6‮-‬بڵاونەكردنەوەی‮ ‬پڕوپاگەندەی‮ ‬تێكدەرو لێڵ و تاریك‮. ‬ 7‮-‬دەست تێوەرنەدان لەرەوتی‮ ‬بەدواداچوونی‮ ‬دادوەری‮. ‬ 8‮-‬پێشێل نەكردنی‮ ‬ئەخلاقی‮ ‬گشتی‮ ‬كۆمەڵگا و بڵاونەكردنەوەی‮ ‬پڕنۆ‮ (‬واتا وێنەی‮ ‬رووتی‮ ‬نەشیا‮). ‬ گرنگترین بوارەكان بواری‮ ‬یەكەم وبواری‮ ‬سێیەم و بواری‮ ‬هەشتەمە كە لەكوردستان زۆر كێشەی‮ ‬لی‮ ‬دەكەوێتەوە‮. ‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌