2012-07-01

حه‌مه‌سه‌عید حه‌سه‌ن
لای عه‌ره‌ب، پیاو هه‌ر له‌ ژن عاقڵتر و باڵاتر و به‌هێزتر نه‌بوو، ئابڕوومه‌ندتریش بوو‌، ئاخر قسه‌یه‌کی (نه‌سته‌ق)ی به‌ناوبانگ، یان دروستتر، به‌دناویان هه‌یه،‌ ده‌ڵێت: (پیاو له‌ ژن به‌شه‌ره‌فتره‌.) زمانی عه‌ره‌بی هه‌ر له‌ژێر کاریگه‌ریه‌تیی حوشتر و ئه‌سپدا نه‌بوو، به‌ڵکوو سروشت (به‌ ده‌نگدار و بێده‌نگییه‌وه‌، به‌ جێگیر و بزۆزییه‌وه‌، به‌ فڕنده‌ و خشۆکییه‌وه‌،) جێپه‌نجه‌ی خۆی به‌ سه‌رییه‌وه‌ جێ هێشتبوو. قسه‌ی نه‌سته‌قی عه‌ره‌ب به‌ گشتی، ئیدی بۆ ستایش بووایه‌ یان سه‌رزه‌نشت، پشتی به‌ ئاژه‌ڵ ده‌به‌ست، بۆیه‌ ئه‌وه‌ ئاسایی بوو، ئه‌و کاریگه‌رییه‌تییه‌ بۆ لای ئافره‌تیش بپه‌ڕێته‌وه.‌
 ژینگه‌ی عه‌ره‌ب، چونکه‌ وشک و سه‌خت بوو، ئه‌وه‌ شتێکی چاوه‌ڕێکراو بوو، زمانێک بڕسکێت، تا بڵێیت، زبر و ڕه‌قوته‌ق.‌ عه‌ره‌ب بۆ ڕه‌شه‌بایه‌کی بێزارکه‌ر که‌ ماوه‌یه‌کی درێژ له‌ هه‌مان لاوه‌ هه‌ڵی کردبا، (خه‌رقاء)یان به‌کار ده‌هێنا، هه‌مان وشه‌یان ده‌دایه‌ پاڵ ژنێک که‌ نه‌یده‌توانی کاروباری خۆی به‌ڕێوه‌ ببات. (هه‌قه‌بله‌س) که‌ وشه‌یه‌که‌ گوتنی سه‌خته‌، به‌ مانای ئه‌سپێی گچکه‌ دێت، هه‌مان شتیان به‌ ژنێکیش ده‌گوت که‌ زل و که‌ته‌ بووایه‌. غه‌یله‌م، هه‌م کانییه‌کی زۆرئاوه‌، هه‌م ژنێکی جوان. هه‌یفاء، هه‌م هه‌ورێکی ته‌نکه‌، هه‌م ژنێکی ناوقه‌دباریک. ضه‌هیاء، هه‌م دره‌ختێکی دڕکاوییه‌، هه‌م ژنێکی (بێ مه‌مک.) خه‌دماء، هه‌م مه‌ڕێکی مه‌چه‌ک و قوله‌پێ سپییه‌، هه‌م ژنێکی پێ به‌ خڕخاڵ‌. فه‌زراء که‌ پڵنگی مێیه‌، به‌ ژنێکی گۆشتنیشان هه‌ر وا ده‌گوت. عه‌ره‌ب بۆ ژنێکی پانوپۆڕ و هه‌ڵکێشانی شمشێر، هه‌مان شتیان ده‌ڵێن و بۆ ژنی سیمای سپی و دره‌وشاوه‌ و بۆ هه‌ڵاتنی خۆریش هه‌مان وشه‌ ده‌بێژن.
عه‌ره‌ب بۆ ملی فیل و ژنی کورته‌باڵا، هه‌مان وشه‌یان به‌کار ده‌هێنا و بۆ کۆتر و ژنی جوانیش هه‌مان شتیان ده‌گوت. بۆ چاڵێک ئاوی تێدا کۆ ببووایه‌ته‌وه‌ و بۆ ژنێک چاوی به‌ کل نه‌ڕشتبا، هه‌مان شتیان ده‌گوت. یه‌غلوول، ئه‌و بارانه‌ بوو که‌ به‌ دوای باراندا ده‌هات، ژنێکیشیان پێ چاک بووایه‌، هه‌ر وایان پێ ده‌گوت. هه‌مان وشه‌ به‌ مانای، ئاگرێکی گڕبه‌رز و ژنێکی قژدرێژیش ده‌هات. بۆ ساڵی (به‌فه‌ڕ) و ژنی برۆپڕی تووکن، هه‌مان وشه‌یان به‌کار ده‌هێنا. له‌ ڕوانگه‌ی عه‌ره‌به‌وه، بڕۆپڕیی ژن، نیشانه‌ی که‌موکووڕی بوو له‌ مێبوونیدا، بۆیه‌ ژنان برۆیان باریک ده‌کرده‌وه‌ و مووی ڕووخسار و جه‌سته‌یشیان هه‌ڵده‌گرت. ده‌وروبه‌ری گوانی حوشتر هه‌ندێک ڕه‌ش بوو، بۆیه‌ چونکه‌ نموونه‌ی باڵایان حوشتر بوو، عه‌ره‌ب ئه‌وه‌یان پێ جوان بوو، ده‌وری گۆی مه‌مکی ژنیش مه‌یله‌ و ڕه‌ش بێت.
سوئره‌، هه‌م ئه‌و چۆڕه‌ ئاوه‌یه‌ له‌ بنی ئه‌و ده‌فره‌دا ده‌مێنێته‌وه که‌ هه‌ڵۆ ئاوی لێ ده‌خواته‌وه‌، هه‌م ئه‌و ژنه‌ ته‌مه‌نهه‌ڵکشاوه‌یشه که‌ هێشتا تینوێتیی پیاو ده‌شکێنێت. موسڵمانان که‌ وڵاتێکیان فه‌تح ده‌کرد، مافی ئه‌وه‌یان به‌ خۆیان دابوو، ژن و کچی ئه‌و وڵاته‌ به‌ دیل بگرن و له‌گه‌ڵ خۆیاندا بیانهێننه‌وه‌ و چێژیان لێ ببینن، به‌و كچه‌ پاکیزه‌ و ژنه‌ به‌ دیلگیراوانه‌یان ده‌گوت: سه‌بایا. سه‌بی به‌ مانای ئه‌و شته‌یش ده‌هات که‌ لافاو ده‌یهێنا. خه‌لیل عه‌بدولکه‌ریم پێی وایه‌، (هۆکاری سه‌ره‌کیی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئیسلام، به‌ تاڵانی هێنانه‌وه‌ی سه‌بایا بوو.ل139) ‌‌‌
به‌خاق، هه‌م نێری گورگ بوو، هه‌م ژنی چاوکز و نابینا. عه‌ره‌ب وه‌ک د. ته‌ها حوسێن ده‌ڵێت: (به‌ عه‌قڵ و سۆز نا، ته‌نیا به‌ هه‌ست حه‌زیان له‌ ژن ده‌کرد، ئه‌وه‌ بۆیه‌ وه‌ك عومه‌ر بن ئه‌بی ڕه‌بیعه‌، شه‌یدای ژنی سمتزل ده‌بوون، ئه‌وه‌ لای وان لوتکه‌ی جوانی بوو، ژن سمت و که‌فه‌ڵ و ڕانه‌کانی زل و گوشتن بن. ژنێک لای وان شاژنی جوانی بوو، مه‌مکه‌ گه‌وره‌کانی له‌ پێشه‌وه‌، کراسه‌ ئاودامانه‌که‌ی له‌ ئاستی سنگی به‌رز بکه‌نه‌وه‌ و له‌ دواوه‌یش، خاوه‌نی بارێک له‌ سمت و که‌فه‌ڵ بێت که‌ دیسان هه‌ر کراسه‌که‌ی بڵند بکه‌نه‌وه‌. له‌ وه‌سفی ژندا، عه‌ره‌ب ئاوڕی له‌ لایه‌نه‌ مه‌عنه‌وییه‌کانی مێ نه‌ده‌دایه‌وه‌ و خه‌یاڵی هه‌ر لای ئه‌و لایه‌نانه‌ی ژن بوو که‌ به‌ ده‌ست هه‌ستی پێ ده‌کردن.
لای عه‌ره‌ب، ژنیش وه‌ک مه‌ڕ و حوشتر و ئه‌سپ، هه‌ر به‌ موڵک هه‌ژمار ده‌کرا، گه‌ر پیاوێک ژنێکی ماره‌ کردبا، ئیدی ده‌بووه‌ موڵکی و پیاوه‌ چۆنی خواستبا، وای هه‌ڵسوکه‌وت له‌گه‌ڵدا ده‌کرد، ئه‌مه‌یش له‌ کۆمه‌ڵی بابسالاریدا، شتێکی ئاسایی بوو. ژن که‌ سته‌می لێ ده‌کرا و شوێنپێی لاواز بوو، هی ئه‌وه‌یش بوو، له‌ هێرشدا به‌ مه‌به‌ستی تاڵانی، که‌ سه‌رچاوه‌یه‌کی گرنگی داهات بوو، به‌شداریی نه‌ده‌کرد. ژن هه‌م به‌رهه‌می نه‌بوو، هه‌میش ئه‌گه‌ر هێرش کرابا‌یه‌ سه‌ر خێڵ، له‌ توانایدا نه‌بوو داکۆکی له‌ خۆی بکات و که‌ به‌ دیلیش ده‌گیرا، ده‌بووه‌ مایه‌ی شه‌رم بۆ پیاوانی خێڵ، بۆیه‌ له‌ ڕوانگه‌ی عه‌ره‌بی کۆچه‌رییه‌وه‌، سووک سه‌رنجی ده‌درا. که‌ عه‌ره‌ب لای وا بووبێت، ژن نه‌ک هه‌ر به‌رهه‌مهێن و شه‌ڕکه‌ر نییه‌، به‌ڵکوو سه‌رچاوه‌ی شه‌رمیشه‌، ئیدی پێی ئاسایی بووه‌، سووک بۆی بڕوانێت.
عه‌ره‌ب که‌ له‌ ژینگه‌یه‌کی سه‌ختی دوور له‌ شارستانیدا ژیاوه‌، ئه‌مه‌ وای کردووه‌، که‌سێکی ڕه‌ق و زبر بێت، که‌سێک به‌ زمانێکی قورس و وشکوبرینگ بپه‌یڤێت و حه‌زی له‌ ژنی به‌ژنزراڤ، باریکه‌له‌ و خنجیله‌ نه‌بێت و جه‌سته‌ی ژنی، وه‌ختێک پێ جوان بێت، پڕ ده‌ست بێت، زل و قه‌ڵه‌و و هێرشهێن بێت. له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا هه‌مان وشه‌یان ده‌گوت بۆ ئه‌وه‌ی که‌ کولله‌ ده‌یدا به‌سه‌ر ئه‌رزێکدا، یان که‌ ژنێک منداڵی زۆری ده‌خسته‌وه‌. سه‌لغه‌د که‌ به‌ مانای گورگ دێت، ژنێکیشیان پێ گێل بووایه،‌ هه‌مان شتیان پێ ده‌گوت. خه‌لیل عه‌بدولکه‌ریم پێی وایه‌: (ئه‌وه‌ی عه‌ره‌بی زمانێکی شاعیرییه‌، بانگه‌شه‌یه‌کی پووچه‌، زاده‌ی گرێی خۆ به‌ که‌م زانینه‌ و نه‌ لاوازێک، گۆشتن و نه‌ برسییه‌ک تێر ده‌کات، به‌ڵام به‌نگێکه‌ عه‌قڵ ده‌ته‌زێنێت.)
عه‌ره‌ب به‌ ژنی جوان ده‌ڵێن: کۆتر، به‌ڵام ژنێک له‌ سك بچێته‌وه‌، (بۆق)ی پێ ده‌ڵێن. مه‌خاض، هه‌م ئاماده‌بوونی ئاسمانه‌ بۆ داکردنه‌ باران، هه‌م ژانی پێش منداڵبوونیش.‌ زمانی عه‌ره‌بی، ژن به‌ زه‌وینێکی نزمایی ده‌چوێنێت که‌ پیاو هه‌ر وه‌ختێک خواستی، بارگه‌ و بنه‌ی لێ ده‌خات، یان به‌و خوانه‌ هه‌میشه‌ ئاماده‌کراوه‌ی ده‌زانێت، هه‌ر کاتێک ویستی نانی لێ ده‌خوات. واتا: ئه‌رکی ژن له‌ به‌خشینی چێژ و له‌ ئاماده‌کردنی خواردندا چڕ ده‌کاته‌وه‌. سێبه‌ر له‌و بیابانه‌ گه‌رمه‌دا، بایه‌خێکی زۆری هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌ ڕوانگه‌یه‌کی بابسالارانه‌وه‌، گوتوویانه‌: پیاو ده‌بێته‌ سێبه‌ر بۆ ژن. عه‌ره‌ب سووک سه‌رنجی ژنی کورته‌باڵایان ده‌دا و گه‌لێک ناتۆره‌یان وه‌ دووی ده‌خست، یه‌کێکیان (جه‌عبه‌ر) بوو، که‌ به‌ مانای بنی جام دێت. عه‌ره‌بی کۆچه‌ری وه‌ک چۆن په‌زه‌که‌ی به‌ (حه‌ڵاڵ)ی خۆی ده‌زانێت، ژنه‌که‌یشی هه‌ر به‌ حه‌ڵاڵی خۆی نێوزه‌د ده‌کات و هه‌ردووکیان هه‌ر له‌ خزمه‌تی خۆیدا ده‌خاته‌ گه‌ڕ!
دوا وه‌زیری ڕاگه‌یاندنی ڕژێمی سه‌ددام، به‌ ئه‌مریکاییه‌کانی ده‌گوت: عولووج، عیلج، به‌ مانای که‌ری کێویی قه‌ڵه‌و دێت. سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ ئه‌وه‌بوو، عه‌ره‌بی دوور له‌ شارستانی، که‌ وڵاتێکی خاوه‌ن شارستانیی به‌رزی وه‌ک میسر یان (ئێران)ی داگیر ده‌کرد، به‌ دانیشتووانه‌که‌ی ده‌گوت: عولووج. عیلجه‌، به‌ مانای ژنی دڵڕه‌ق و وشکیش دێت. به‌ ژنی قسه‌له‌ڕووشیان ده‌گوت: وه‌ک مار به‌ پیاوه‌وه‌ ده‌دات. عه‌ره‌ب له‌بری ئه‌وه‌ی ڕێز له‌ ژنی به‌ته‌مه‌ن بگرن، (ئه‌فنوون،) یان (هه‌رمه‌له‌)یان پێ ده‌گوت، که‌ یه‌که‌میان به‌ مانای مار و دووه‌میان به‌ مانای پیره‌حوشتر دێت. ژنێکی پیر ئه‌گه‌ر قه‌ڵه‌و بووایه‌، (به‌راز)یان پێ ده‌گوت. نهێنیی ئه‌وه‌ چییه‌، عه‌ره‌بی کۆچه‌ری، سووک بۆ ژنی پیری ده‌ڕوانی؟ چونکه‌ ئیدی نه‌ک هه‌ر توانای چێژ به‌ پیاو به‌خشین و وه‌چه‌خستنه‌وه‌ و خزمه‌تکردنی نه‌مابوو، به‌ڵکوو پێویستی به‌وه‌یش بوو، خزمه‌ت بکرێت و خۆراک و پۆشاک و نیشتگه‌یشی بۆ دابین بکرێت.
باخێک که‌ خاوه‌نه‌که‌ی فه‌رامۆشی کردبا، (ته‌ریکه‌)یان پێ ده‌گوت، هه‌مان شتیان به‌ ژنێکیش ده‌گوت، ئه‌گه‌ر که‌س خوازبێنیی نه‌کردبا. هه‌مان شتیان به‌ مه‌ڕێک شیری نه‌دابا و به‌ ژنێک خێریان لێ نه‌دیبا، ده‌گوت. ژن ئه‌گه‌ر ناپاک بووایه‌، به‌ (که‌ر)یان ده‌زانی، ئه‌گه‌ر پاک بووایه‌ به‌ (مه‌ڕ)یان ده‌زانی، واتا له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌که‌دا هه‌ر به‌ ئاژه‌ڵیان ده‌زانی. هه‌مان شتیان به‌ هه‌ورێک، بارانی پێوه‌ نه‌بووایه‌ و به‌ ژنێک بۆ ژووان نه‌هاتبا، ده‌گوت. صه‌رصه‌ر، هه‌م ئه‌و با سارده‌ بوو که‌ وه‌ک مار پێستی ئینسانی ده‌گه‌ست، هه‌م ئه‌و ژنه‌یش بوو، به‌ زمانی وه‌ک مار به‌ پیاوییه‌وه‌ ده‌دا. زه‌وییه‌ک هیچی لێ شین نه‌بووایه‌، (نه‌زۆک) یان پێ ده‌گوت، هه‌مان شتیان به‌ ژنێکیش ده‌گوت، منداڵی نه‌بووایه‌. هه‌مان وشه‌یان بۆ خاکی به‌پیت و بۆ‌ ژنێکیش منداڵی زۆری خستباوه‌، به‌کار ده‌هێنا. هه‌مان گوته‌یان بۆ ئه‌رزێک، ساڵێک تۆویان کردبا و ساڵێک نا و بۆ ژنێک ساڵێک منداڵی ببووایه‌ و ساڵێک نا، به‌کار ده‌هێنا. (جه‌زله‌) که‌ هێشووه‌ خورمایه‌، به‌ مانای سمت و که‌فه‌ڵی گه‌وره‌ی ژنیش ده‌هات.
(فه‌له‌ج) ئه‌و چه‌مه‌ سازگاره‌یه‌، له‌ نێوان دوو چیادا، ڕێڕه‌وی خۆی هه‌ڵده‌کوڵێت، فه‌لوج، ئه‌و ژنه‌ جوان و نازه‌نینه‌یه‌، دڵی پیاوان دووله‌ت ده‌کات. عه‌ره‌ب که‌ له‌و بیابانه‌ ترسناک و تاریک و چۆڵوهۆڵه‌دا، شه‌وان بۆ (هاوده‌نگی) ئاگری ده‌کرده‌وه‌، به‌و ئاگره‌یان ده‌گوت: موئنیسه‌، ئه‌گه‌ر کچێکیش دڵپاک و قسه‌شیرین بووایه‌، هه‌ر وایان پێ ده‌گوت، ئانیسه‌، له‌وه‌وه‌ هاتووه‌، به‌ڵام (ئه‌نوس،) به‌ مانای سه‌گی دلۆڤان دێت. (ئافل،) هه‌م به‌ مانای ئاوابوونی خۆر دێت، هه‌م به‌ مانای ژنێکیش دێت، که‌ شیری وشکی کردبێت. که‌ ڕووه‌کێک تازه‌کی سه‌ری له‌ بن خاک ده‌رهێنابێت، (ئانف)ی پێ ده‌ڵێن، که‌ که‌نیزه‌کێکیش‌ هێشتا که‌س لاقه‌ی نه‌کردبێت، هه‌ر ئانفی پێ ده‌ڵێن، که‌ به‌ مانای پاکیزه‌ دێت. عه‌ره‌ب چونکه‌ بڕوایان به‌ جادوو هه‌بوو، که‌ ژنێکی زێده‌جوان عه‌قڵی لێ زه‌وت ده‌کردن، وای بۆ ده‌چوون، سیحرێک له‌ چاویدا هه‌یه‌ که‌ توانای دیلکردنی پیاوی پێ به‌خشیوه‌. ژنێک که‌ له‌ سه‌روه‌ختی سه‌رجێییدا، تانه‌ له‌ توانای پیاو بدات، وه‌ک دووپشک یان زه‌رده‌واڵه‌ بێت، (له‌سووع)ی پێ ده‌ڵێن.
ئه‌وه‌ بۆ عه‌ره‌ب، شتێک بوو وه‌ک مه‌حاڵ، بڕوا به‌وه‌ بکات، فیکرێکی دیکه‌ هه‌یه‌، بانگه‌شه‌ بۆ یه‌کسانی له‌ نێوان ژن و پیاودا ده‌کات، ئاخر فیکری جیا و تازه‌، پێویستی به‌ عه‌قڵ و زمانی تازه‌ هه‌یه‌. عه‌ره‌ب که‌ گاڵته‌ی به‌ ئینسانبوونی ژن ده‌هات و وه‌ک کۆیله‌ بۆی ده‌ڕوانی، ئه‌وه‌ی پێ دژی لۆگیک بوو، کولتوورێک هه‌بێت، به‌ یه‌ک چاو سه‌یری ژن و پیاو بکات. یه‌کێک له‌و به‌هایانه‌ی عه‌ره‌ب دره‌نگ له‌ نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌وه‌ پێی ئاشنابوو، یه‌کسانی بوو له‌ نێوان نێر و مێدا.
زمانی عه‌ره‌بی له‌ کولتوورێکه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵێت که‌ هێشتا بڕوای به‌ یه‌کسانیی نێوان نێر و مێ نییه‌، زمانێکه‌ له‌ ناخیدا، ڕێز له‌ نازی ژن ناگرێت، زمانێکه‌ وه‌ک مه‌ی بۆ ژن ده‌ڕوانێت، ئاخر عه‌ره‌ب به‌ مه‌ی سه‌ری گه‌رم ده‌کات و به‌ ژن خۆی گه‌رم ده‌کاته‌وه‌، ‌ مه‌ی نه‌شوه‌ی پێ ده‌به‌خشێت و ئافره‌ت، له‌زه‌ت. خه‌لیل عه‌بدولکه‌ریم ده‌بێژێت: (عه‌ره‌ب، بێجگه‌ له‌ گه‌ڕان به‌ دوای ژندا، هیچ چالاکییه‌کی دیکه نانوێنێت، ئاخر نه‌ خۆی به‌ وه‌رزشه‌وه‌ سه‌رقاڵ ده‌کات، نه‌ به‌ هونه‌ره‌وه‌، ئاخر نه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌، نه‌ حه‌زی لێیه‌ فێری شتێکی نوێ ببێت.) ئه‌وه‌ بۆیه‌ له‌ کولتووری عه‌ره‌بدا، پێوه‌ندیی نێوان ژن و پیاو، ڕووبه‌رێکی به‌رینی داگیر کردووه‌.
حیداد، که‌ به‌ربه‌ستێکه‌ له‌ نێوان دوو شتدا، به‌ مانای ئه‌و (ماوه‌)یه‌ش دێت، که‌ تێیدا ژنی تازه‌کی مێرد مردوو، مافی ئه‌وه‌ی نییه‌، شوو بکاته‌وه‌. بۆچی بۆ ژن حیداد هه‌یه‌ و بۆ پیاو، نا؟ بۆچی پیاو ده‌توانێت، هه‌ر له‌و ڕۆژه‌دا که‌ ژنی ده‌مرێت، ژنێکی دیکه‌ بخوازێت؟ چونکه‌ پیاو، هه‌م سه‌روه‌ری ژنه‌ و هه‌م خاوه‌نی. ئه‌وه‌ی ژن ڕه‌نگه‌ سکی هه‌بێت، بۆیه‌ ده‌بێت چاوه‌ڕێ بکات، بۆ هه‌نووکه‌ ده‌ست نادات، ئێستا زانست، به‌ ئاسانی و به‌ خێرایی، ده‌توانێت ئه‌و گومانه‌ بکات به‌ یه‌قین.
عه‌ره‌ب له‌ ژینگه‌یه‌کی سه‌ختدا ته‌مه‌نی به‌ ڕێ کردووه‌، ژینگه‌یه‌ک ئینسانی تووشی خه‌مۆکی ده‌کرد. ئاووهه‌وای بیابان که‌ به‌ ڕۆژ بێسنوور گه‌رمه‌ و به‌ شه‌و ئه‌وپه‌ڕی سارده، ئینسان ته‌واو بێزار ده‌کات. ژیان له‌ بیاباندا که‌ به‌ ده‌گمه‌ن بارانێکی لێ ده‌بارێت و به‌ ده‌گمه‌نیش سه‌وزاییی لێ به‌دی ده‌کرێت، ژیانێکه‌ پڕ به‌ مانای وشه‌، دژوار. بیابان له‌ گیانله‌به‌ری دڕنده‌یش ته‌ژییه‌ و ئینسان له‌وێ، نزیکه‌ی هه‌میشه‌ ژیانی له‌به‌رده‌م مه‌ترسییه‌کی ڕاسته‌قینه‌دایه‌. هه‌ر ئه‌و ژیانه‌ سه‌خته‌یشه‌ وای کردووه‌، بۆ دابینکردنی بژێوی، ڕێگه‌ی په‌لاماردانی یه‌کدی و یه‌کتر تاڵانکردن بگرنه‌ به‌ر و ژیانیان به‌ شمشێره‌کانیانه‌وه‌ به‌ند بێت. عه‌ره‌ب به‌ هۆی گیرخواردنیانه‌وه‌ له دوورگه‌یه‌کدا و ئه‌و دووره‌په‌رێزییه‌وه‌ که‌ تووشی هاتبوون، تیشکی شارستانیشیان پێ نه‌ده‌گه‌ییشت، ئه‌مانه‌یش هه‌وێنی ئه‌و زه‌بروزه‌نگه‌‌ بوون که‌ به‌رانبه‌ر به‌ ژن ده‌یاننواند.‌
عه‌ره‌ب که‌ له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵێک به‌رزه‌وڵاخ و ئاژه‌ڵی گه‌وره‌ی وه‌ک حوشتر، ئه‌سپ و مانگادا ده‌ژیا، ئیدی ئه‌وه‌ ئاسایی بوو، ژنی نموونه‌یی له‌ کنی، ژنێک بێت، که‌ڵه‌گه‌ت و گۆشتن. ئیدی ئه‌وه‌ ئاسایی بوو، حه‌زی له‌ که‌نیزه‌کی (عه‌نکاء) بێت، که‌ به‌ مانای سکێک دێت، له‌ قه‌ڵه‌ویدا، قه‌ف قه‌ف بووبێت، یان شه‌یدای ژنی (جه‌عباء) بێت که‌ به‌ مانای فیله‌ته‌ن دێت، ئه‌مانه‌ وێڕای (که‌رشاء) که‌ به‌ ژنی سکگه‌وره‌یان ده‌گوت. ژن چونکه‌ هیچ کوێی به‌ ده‌ره‌وه‌ نه‌بوو، پاژنه‌ی نه‌بێت، پاژنه‌ی گوشتن، ئاره‌زووی پیاوی ده‌بزواند. دایک که‌ کوڕه‌که‌ی هه‌ڵده‌په‌راند، به‌ گۆرانییه‌وه‌ له‌ خودا ده‌پاڕایه‌وه‌ که‌ که‌نیزه‌کێکی زلحۆرتی پێ ببه‌خشێت.
ژنه‌عه‌ره‌ب بۆیه‌ چاوی به‌ کل ده‌ڕشت، چونکه‌ چاوی به‌ کل ڕێژراو، گه‌وره‌تر له‌وه‌ی هه‌یه‌، ده‌نوێنێت. ژن با وه‌ک سیما، ته‌واو جوانیش بووایه‌، عه‌ره‌ب گوته‌نی له‌ دواوه‌، جانتای قورس نه‌بووایه‌، شانسی شووکردنی لاواز بوو، ئاخر وه‌ک شاعیرێکی جاهیلی گوتوویه‌تی، عه‌ره‌ب دڵی بۆ ژنێک لێ ده‌دا که‌ به‌ ده‌رگایه‌که‌وه‌ نه‌چێت. لای عه‌ره‌ب، حوشتر و ئه‌سپ، تا زلتر و قه‌ڵه‌وتر و به‌رزتر بن، په‌سه‌ندترن، ژنیش هه‌روه‌ها. به‌ لای عه‌ره‌بی کۆچه‌رییه‌وه‌، ئه‌و ژنه‌ جوانه‌ که‌ (جه‌ریمه‌) بێت، جه‌ریمه‌ لێره‌دا به‌ مانای که‌ته‌ و قه‌ڵه‌و دێت، ئه‌وه‌ نییه‌ لای خۆیشمان یه‌کێک لاواز و کورته‌باڵا بێت، پێی ده‌ڵێن: هیچ جورمی نییه‌.
له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی پێشکه‌توودا، ژن و پیاو پێش ئه‌وه‌ی وه‌ک جه‌سته‌ به‌ر یه‌ک بکه‌ون، هه‌ست و سۆز و خۆشه‌ویستی ده‌گۆڕنه‌وه‌، ده‌یان وشه‌ی ناسک به‌ گوێی یه‌کدا ده‌چرپێنن، وه‌لێ له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی دواکه‌وتوودا، بیریان لای کوژاندنه‌وه‌ی ئاگری ئاره‌زووه‌ و هیچی تر. عه‌ره‌ب که‌ هه‌ر خه‌ریکی په‌لامار و شه‌ڕ و لێدان و کوشتوبڕ بوون، زمانه‌که‌یشیان له‌ وشه‌ی شه‌ڕه‌نگێزانه‌ ته‌ژی بوو. یه‌کێک له‌ شته‌ هه‌ره‌ سه‌یره‌کانی مێژوو ئه‌وه‌یه‌، گه‌لێکی نه‌خوێنده‌واری ناشارستانی، به‌سه‌ر چه‌ندان گه‌لی خاوه‌ن شارستانیی پێشه‌که‌وتوودا سه‌رکه‌وت و سامان و ژنانی به‌ تاڵان بردن.
که‌ عه‌ره‌ب دای به‌سه‌ر میسردا، ئیدی ژن له‌ کۆیله‌ خراپتری لێ هات، ئاخر هیچ نه‌بێت کۆیله‌، مافی ئه‌وه‌ی هه‌بوو، خۆی بکڕێته‌وه‌. ئیدی ژن ته‌نانه‌ت مافی ئه‌وه‌یشی نه‌ما، بێ پرسی مێرد، شیر به‌ منداڵی ژنه‌دراوسێیه‌ک بدات، ئاخر وه‌ک چۆن شیری حوشتر موڵکی پیاو بوو، شیری ژنیش موڵکی مێرد بوو. عه‌ره‌ب وای کرد، ژن یه‌کسان بێت به‌ حوشتر و ماین، چونکه‌ له‌ نه‌ستی پیاوی عه‌ره‌بدا، ژن، حوشتر بوو، ئه‌وه‌ بۆیه‌ وه‌ک چۆن که‌ مێحوشتره‌که‌ی ده‌فرۆشت، به‌چکه‌کانی نه‌ده‌دا به‌ کڕیاره‌که‌، که‌ ژنیشی ته‌ڵاق ده‌دا، منداڵ لای خۆی ده‌مایه‌وه‌.(*)
27/6/2012

(*) خلیل عبدالکریم، العرب و المرأة، دار مصر المحروسة (ساڵی له‌ چاپدانی له‌سه‌ر نییه‌، 1997 پێشه‌کیی بۆ نووسراوه‌.) القاهرة.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌