2012-07-04

ئا: هزر و هونەر
كاتێ باس لە بیری نوێخوازی دەكەین پێویستە هەڵوەستەیەك لە وێستگەی بنچینەیی مێژووی فەلسەفەی سیاسی نوێ بكەین، ئەوەش ئەو نوێخوازییەیە كە ژان ژاك رۆسۆ خستیە ناو بیری فەلسەفەی سیاسییەوە، بۆیە رۆسۆ بە بەرزترین نوێنەری چەرخی رۆشنگەری هەژماردەكرێت لەپاڵ بیرمه‌ندانی وەكو ڤۆلتێر و مۆنتسكیۆ و دیرداو دالامپیر، دیارە رۆسۆ لە میانەی پێشەنگی كارەكانی لە مەیدانی فەلسەفەدا, بە پانوپۆڕی و بەشێوەیەكی كاریگەر چووەتە ناو گفتوگۆ سیاسییەكان كە حكوومەتە نوێیەكان گرەویان بۆ هێنانەدی دەكرد و رەخنەیەكی توندی ئاراستەی ئەو بارودۆخانە كرد, كە فەرەنسای ئەوكات و ئەورووپا پێيدا تێدەپەڕی.
ئەو بارودۆخەش وایكرد كە نووسینەكانی، پێشەنگ بێت بۆ بەرپابوونی فەلسەفەی هاوچەرخ لەگەڵ رووناكبیرانی دیكەى وەكو جۆن راولزو ئیمانۆیل كانت. كانت لە زۆر بۆنەدا دانی بەسوود وەرگرتنی لە هزروبیره‌ سیاسییەكانی لە رۆسۆدا ناوه‌ و هەمیشە ئەو رۆڵە بەرزەی لەبەرچاو بووە، دەبێ ئەوە بزانین پەیدابوونی بیر و هزری رۆشنگەری لە فەرەنساوە بووە، دەبێ قەبارەی ئەو كاریگەریەی رۆسۆ لەپاڵ چەندین بيرمةندی دیكە، لە میانەی كاركردنیان بۆ بڵاوكردنەوی بیری نوێ، كە بەهاكانی ئازادی و پێشكەوتن و یەكسانی و برایەتی لە خۆگرتبوو، ئەوەش بڵێسەیەك بوو كە لە دواییدا شۆڕشی فەرەنسای لێ بەرپابوو. كە لەناوەڕۆكیدا دەربڕی بانگێشەكانی مرۆڤایەتی بوو دژ بە دەسەڵاتی چەوساندنەوە و ستەمكاری، ئەو نوێخوازییە سیاسییەی رۆسۆ، ئەو لایەنە بوو كە بایەخی بەو رێگەیەدەدا كە بیروراكانی رۆسۆی بەدیار خست، ئەویش ئەو نامەیەی رۆسۆ كە خۆی لە گرێبەستی كۆمەڵایەتی پیشاندا، كە بەرزترین داڕشتنە بۆ بنیاتنانی كۆمەڵگەی هاوچەرخی نوێ.
دةبێ ئەوەی پرسیار بكەین رووی گەشی ئەو نوێخوازيیە سیاسییەی ژان ژاك رۆسۆ چی بوو؟ ئەوشتە نوێیانە چیبوون كە رۆسۆ لە گرێبەستە كۆمەڵایەتيیەكەیدا هێنایه‌ ئاراوه‌، جیاوازی چیبوو لەگەڵ بیروڕای سەردەمه‌كه‌ی خۆی، كاریگەریيەكانی چیبوون لەسەر كۆمەڵگای رۆژئاوا و لەسەر نووسەرە سیاسییەكان؟ ئەگەر لە بارودۆخی ژیانی ئەو فەیلەسووفە بكۆڵینەوە و ئەو سرووشت و ژینگەی، كە تێیدا ژیاوە، ئەو فەلسەفەو زانستانەی كە خوێندوویەتی و ئاستی رۆشنبیريیەكەی لەسەری بنیاتنراوە، بێ هیچ گومانێك فەلسەفەكانی شیدەكاتەوە و پەردە لەسەر هەڵوێستی سەبارەت بەبیری سیاسی نوێی لادەدات،
زۆر كەس كتێبی گرێبەستی كۆمەڵایەتی ژان ژاك رۆسۆ بە ئینجیلی شۆڕشی فەرەنسا هەژمار دەكەن، لەبەرئەوەی ئەو بیروباوەڕانەی لەخۆگرتبوو سەرجەمی دژ بە چەوساندنەوەو ستەمكاری بوون، رۆسۆ بەدەستەواژەیەكی شۆڕشگیڕی دەستی بە كتێبەكەی كرد، كە دەڵێ: مرۆڤ بەئازادی دروستكراوە و لە هەموو لایەكەوە كۆت و پێوەندكراوە، هیچ مرۆڤێك دەسەڵاتی سرووشتی بەسەر برای مرۆڤیدا نییە، و مرۆڤ ئەگەر دەستبەرداری ئازادیيەكەی بێ دەستبەرداری پیاوەتیەكەی بووە، مرۆڤایەتی مرۆڤ هیچ نرخێكی نییە كاتێ هەڵسوكەوت بە ئازادیيەكەی نەكات، و سەروەریش بەنوێنەرایەتی ناكرێـت یان خۆت بەكاری بهێنێ، یان لە ئەسڵدا هەر نەبێ، هیچ رێگایەكی ناوەڕاست نییە. رۆسۆ برسیەتی بە خۆكوشتن دەزانێ، ئازارێكی گەورەیە، بەڵكو كوشتنە بۆ مرۆڤێك كاتێ منداڵەكانی لەبەرچاوی دەمردن بەهۆی دەوڵەمەندەكانەوە، خۆشی ئەوەیە سامانەكان لە دەست فراوانترین ژمارەی تاكەكانی گەلدابن.
لێرەدا دەتوانین بەشێوەیەكی كۆتایی لە هەژاری و دەوڵەمەندی رزگارمان بێ، لێرەدا دەوڵەمەند ناتوانێ بە پارەكانی هەژار بكڕێت، و هەژاریش دەربەستی ئەوە نابێت خۆی بفرۆشێت بۆ بەدەستهێنانی پێداویستیيەكانی و یان لەبەر هەژاریەكەی، و ببێتە یەكێك لە كەرەستەكان و شكۆمەندی مرۆڤایەتی نەمێنێ، ئەوەیە چەمكی "نامۆیی" كە رۆسۆ یەكەمین كەس بوو بەو واتایە بەكاریهێنا. ئازادی لای ئەو ملكەچبوونە بۆ یاساكان، گەل ئازادە و ملكەچی كەس نابێت و نابێتە كۆیلە، سەرۆكی هەیە بەڵام ئاغای نییە، مكلەچی یاساكان دەبێ, بەڵام ملكەچی تاكەكان نابێت، ئەو هێزی بەهێزی یاساكانە ملكەچی هیچ تاكێك نییە، زۆركەس رۆسۆیان بەشمشێری گەرداوە مەزنەكە هەژماركردووە، یەكێك لە قەشەكانی پاریس دەیگوت: رۆسۆ زیانی زۆرتری لە ڤۆڵتێرو هەموو ئەنسكلوپیدییەكان گەیاند كاتێ كتێبەكەی بەناوی گرێبەستی كۆمەڵایەتی دەرچوو. پاشان كتێبی "ئەمیل" نووسى، حكوومەتی فەرەنسا و ژنێڤ هەردوو كتێبیان قەدەغەكرد و رۆسۆش دەركرا، زۆر جێگای كرد پاشان چووە ئینگلتەرە.
 لەكات و ساتێكدا كتێبی گرێبەستی كۆمەڵایەتی دەركرا، مەترسیداربوو پیاو دەنگی خۆی هەڵبڕی، بەڵام رۆسۆ گوێی بەهیچ نەدا، ئەوی بەبیری دا هات خستییە سەركاغەز بەگیانێكی بەهێزو شێوازێكی شۆڕشگێڕانە، دەربارەی مافی گەل و هەژارن ده‌ینووسی، سەرپێچی لە بیروباوەڕی زاڵی سەردەمەكەی كرد، كە دەگوترا: ئەگەر حاكمەكان گورگ بن دەبێ گەل ببێتە مەڕ.!
پێشەواكانی شۆڕشی فەرەنسا لە شەقامەكان، گرێبەستی كۆمەڵایەتی رۆسۆیان بۆ خەڵك دەخوێندەوەو هۆتافیان بۆ لێدەدا، هەتا ناپلیۆن وتی (گەر رۆسۆ نەبوایە شۆڕشی فەرەنسا نەدەبوو).
ژان ژاك رۆسۆ تۆوی شۆڕشی چاند و ڤۆلتێر هاوكاریكرد، كەس نەبوو بەر لە شۆڕشی فەرەنسا جورئەتی رەخنەگرتنی ئازاد بكات، جگه‌ له‌ ڤۆلتێر و رۆسۆ، چونكە هەردووكیان لە عاشقانی ئازادی بوون، رۆسۆ بەرگری لە هەژاران دەكرد داوای سەركەوتنی گشتی دەكرد و ڤۆلتێریش بە ئەقڵمەندی و زیرەكی داوای دەكرد دەسەڵات لە كلێسا بسەندرێیتەوە و بدرێتە پیاوانی ئاقڵ و بیرمەند. كۆی گرێبەستی كۆمەڵایەتی خۆی لەوەدا دەبینێـتەوە هەر تاكێك كەسایەتی و هەموو تواناكانی دەخاتە ژێر فەرمانی ئیرادەی گشتی،  هەر ئەندامێك خۆی بە بەشێك دەزانێ لەو كۆمەڵگایەدا، هەموو تاكێك پابەندە به ‌بەشێك لە ئازادی سرووشتی خۆی و ده‌كرێ تەنازول بكا و لەگەڵ هەموو تاكەكانی كۆمەڵگا رێك بكەوێ، و ئازادی سرووشتی خۆی بەئازادی مەدەنی بگۆڕێـتەوە، چونكە ئامانجی گرێبەستی كۆمەڵایەتی، شەونخوونی كردن بۆ پاراستنی ژیانی لایەنەكانی گرێبەست و بەرگریكردن لە مافەكانیان بەرامبەر بە دەستدرێژی كردنی كەسانی دیكە، رۆسۆ دەڵێ: هەر یاسایەك گەل پەسندی نەكات بە نەبوو دادەندرێت و بەیاسا هەژمار ناكرێ، یاسا دەربڕینی ئیرادەی گشتی تاكەكانە. هەر لەبەر ئەوەش هەر یاسایەك ئەو راستییە لەبەرچاو نەگرێت، دەبێتە یاسای بەكۆیلەكردن و ستەمكاری. بەپێی بیری رۆسۆ ئیرادەی گشتی تەنیا بەرژەوەندی و خێری گشتی دەوێ.
دیارە ئیرادەی گشتی ئەو دەستەیەیە، كە تاك بە پشتبه‌ستن به‌ ئەوەوە تەنازوول لەبەشێك لە مافە دەستهاتووەكانی دەكات بۆ ئەوەی بەشی گرنگی ئەو مافانە لە كۆمەڵگای مەدەنی بئاخنێ، بۆیە ئەوە ئەنجامی رێككەوتنی تاكەكانی كۆمەڵگایە، بایەخی كارەكانی ژان ژاك رۆسۆ لەوەدا بەدیار دەكەوێ، لەبەر ئەوەی ئاسۆیەكی نوێی بۆ بیركردنەوە لە كاروباری سیاسەتی كۆمەڵگاكانی هاوچەرخ هێنایە ئاراوە، كە هەوڵدەدات سوود لە بڕگە ئەرێنییەكانی گرێبەستی كۆمەڵایەتی وەرگرێ لەسەر ئاستی كۆمەڵایەتی و مۆراڵ و سیاسه‌ته‌وه‌. ئەو كارەش وای لەبیری كانت كرد خۆی لەناو گیانی رۆسۆ بدۆزێتەوە، كاتێ لە كتێبەكەیدا (بنەماكانی میتافیزیكای مۆڕاڵ) كە تیایدا كۆمەڵی رێسای ئەخلاقی دیاریدەكات، كە دامەزرێنەری كاری سیاسی و یاسایین و لەسێ داڕشتن خۆی دەدۆزێـتەوە:
1 – هەمیشە كار بكە بۆ ئەوەی بتوانی لە بنەمای كارەكەت یاسایەكی تەواوی سروشت دابڕێژێ.
2 – هەمیشە كار بكە بۆ ئەوەی مامەڵەی مرۆڤایەتی لە كەسایەتی خۆت و كەسایەتی خەڵكانی دیكە ئامانجێك بێت نەك هۆكار بن.
3 – بە بەردەوامی كار بكە بۆ ئەوەی ئیرادەت بوونەوەرێكی قسەكەر بێت، ئەویش ئیرادەیەكی شەرعی هەمەلایەنە بێت.
ئەو رێسایانە وەكو یاسایەكن بۆ هێنانەدی سەربەخۆيی لەسەر زۆر لە ئاستەكان و شەرعیەتیش بە ئەخلاقی مرۆڤایەتی دەبەخشێ، بەڵام ئەگەر ئەو ئەخلاقە سەربەخۆبێ لە بارودۆخی پیادەكردن یان بەپێی بیركردنەوەی كانت رەهەندێكی هەمەلایەنەكەی هەیە و لەبەرژەوەندی گشتیدایە.
رۆسۆ لە تیۆریەكەیدا باس لەلایەنێك دەكات زۆر گرنگی و بایەخی پێدەدات، كه‌ لە تیۆریەكانی دیكەدا لەگەڵ ئەواندا جیاوازە. لەلای رۆسۆ هیچ ژیرانه‌ نییە گرێبەستێك لەبەرچاوی خۆتدا بگرێ، كە لایەنێك لەو گرێبەستەدا پەیمانی ئەوە بدا كە فەرماندەیەو ئەویدیكەش گوێڕایەڵە، چونكە تەنیا لەیەك گرێبەستدا سیاسەت یەكلایی دەبێتەوە، هەر گرێبەستێك دەسەڵاتی رەها و زاڵی گەل سنووردار بكات، بنەمای بەڵگەنامەی كۆمەڵایەتی بێ هێزو بێ كەڵك دەكات، نوێنەرانی دەسەڵاتی راپەڕاندن پێشەوای گەل نین، بەڵكو فەرمانبەرن لای ئەو، واتە لای گەل، هەر ئەو دایاندەمەزرێنێ و دەستیان پێ لەكار دەكێشێتەوە، چونكە كارەكانیان لەسەر بنەمای گرێبەستێكی دیاریكراو دانەمەزراوە، بەڵكو لەسەر بنەمای گوێڕایەڵبوونییان بۆ ئەركەكانیان كە دەوڵەت بەسەریدا سەپاندوون دامه‌زراوه‌.
 رۆسۆ لە سەردەمێكدا دیموكراسی هەڵبژارد، كە دیموكراسی لەبیرو هزرەكاندا نەبووە، لەبەر ئەوەی مەرجەكانی مێژوویی دیموكراسی لە ئارادا نەبووە. رۆسۆ لەگرێبەستی كۆمەڵایەتیدا ئەوە جێگیر دەكات كە مەحاڵە هیچ مرۆڤێك حوكمڕانی هیچ مرۆڤێك بكات، چونكە هەر تاكێك لە هەمان كاتدا رەعیە و هاووڵاتییە، دەبێ دەسەڵاتی شەرعی بە رەزامەندی حوكملێكراوان بێ، و سەروەری لە ئیرادەی گشتی دێت و لە كۆبوونەوەی میللەت، و ئەوانەی پۆستێكی گشتی بەڕێوەدەبەن، ئەركێك بەپێی مافی تایبەتی خۆیان ئەنجامنادەن، یان مافێكی بۆ ماوە، بەڵكو بەپێی دەسەڵاتێك پێیان سپێردراوە، دەسەڵاتێك پێیان دەداو لێیان وەردەگرێتەوە.

سەرچاوە:
1 – ئینتەرنێت منتدی الشانی – خطوة على طريق الوعي الاجتماعي
Social.subjest-line.com
2 – ئینتەرنێت: شبكة السراب الثقافية – القسم الثقافي
Alsarab coolbb.net/j317-topic
3 – من هوجان جاك رۆسۆ و بماذا اختلف هوبز؟ د.محمود العادلي
Ejabat.google.com

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌