عەبدولڕەحمان ئەلڕاشید

دەزانم ئەو مشتومڕانەی لەبارەی سەركەوتنی ئیخوانی موسلیمینەوە دەكرێت بەشێكی زۆری گفتوگۆكانی ئێمەی داگرتووە، ئەمەشیان بەحوكمی گرنگیی ئەو ڕووداوە كودەتا ئامێزە مێژووییە شتێكی سروشتییە نەك تەنها بۆ میسر، بەڵكو بۆ ناوچەكە بەگشتی بەهۆی واتا سیاسییەكانی و ئەگەرە هەنووكەیی و ئایندەییەكانییەوە.

بۆ نموونە، سەركەوتنی ئیسلامییان لاوازیی تێگەیشتنی كولتووریی عەرەب بۆ دیموكراسییەت نیشاندەدات، ئەنجامی میسر وتوونسیش باشترین تاقیكردنەوە بوون و جیاوازیی نێوان تیۆر و پڕاكتیك لە هزری رۆشنبیری عەرەب بەڕوونی دیاریدەكات.

بێگومان ئەنجامەكانی دیموكراسییەت گەرەنتی نییە و خودی سیستەمەكەش سەركەوتوو و ناسەركەوتوویی تیادا دیار نییە، بۆیە لەوانەیە زۆر كەس بەهۆی ئەگەری هاتنی گرووپی رەگەزپەرستی ئایینی بۆ سەر حوكم بە ئەنجامەكانی تووشی شۆك ببێت.

ئەوەی لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیی میسر لام سەیر بوو ئەو بۆچوونانە بوون كە سەركەوتنی محەمەد مورسی سەرۆكی ئێستای میسریان لا سەیر بوو، تەنانەت لەوەش سەیرتر ئەوەبوو، كەسانێكی لایەنگری ئیخوان ئیدانەی سەركەوتنی ناوبراویان كرد، لەكاتێكدا مەسەلەكە تەنها ژمارەییە نەوەكو كولتووری، بۆیە گوێم لەهەركەسێك بووبێت ئیدانەی ئەو ئەنجامەی كردبێت، تەنها پێیم گوتووە: بەڕێزم ئەمەیە دیموكراسییەت!!

ئێوە دیموكراسییەتتان دەوێت ودواتریش ئەنجامە(خراپەكانیتان) بەدڵ نابێت، ئێوە دیموكراسییەتتان دەوێ، بەڵام محەمەد مورسیتان ناوێ، ناتانەوێ ئیخوان ببنە خاوەنی دەسەڵات، ئەدی دیموكراسییەت بەدیدی ئێوە چییە؟ ئایا هەڵبژاردە و ویستی خەڵك نییە؟ لەوانەیە هەڵبژاردەكەیان كەسێكی نەخوێندەوار یان ڕەگەزپەرست یان كەسێكی نەتەوەخواز بێت. لەوانەیە هونەرمەندێكی سینەمایی بێت وەكو ریگن لە ئەمەریكا یاخود رۆشنبیر و ئەدەبیاتناسێكی مەزن بێت وەكو هاڤڵ لە چیك، لەوانەشە دڕندە بێت وەكە هیتلەر.

نائومێدی لەناوەندە كولتوورییە عەرەبییەكان زۆرە و خەڵكێكی زۆریش نائومێدن بەتایبەتی ئەوانەی لە هزری خۆیان وێنەی زۆر گەورەیان لەبارەی ئایندەی میسڕەوە بۆ خۆ ئامادەكردبوو، خەیاڵی جۆراوجۆریان بۆ هزری دەنگدەری میسڕی لە مێشكی خۆیان دەكێشا، بەوەی كەسایەتیی سەرۆكی ئایندەی میسڕ چۆنە، هەمان شتیش بۆ سەرۆكی ئایندەی توونس دەكرا كە ئەنجامەكانیش بەپێچەوانەی هزر و خەیاڵی ئەواندابوو، دەستیان بە هێرشكردنە سەر حزبەكانی ئیخوان ونەهزە كرد و سەركەوتووانی ئەو حزبەیان كردە ئامانجی هێرشەكانیان، كە واتە هەڵەكە لێرە لە سیستەمە دیموكراسییەكەیە نەوەك لە مورسی وجیبالی.

بۆچوونی نێگەتیڤی ئێمە لەبارەی ئیخوان لەڕووی هزر یاخود بزاڤ یانیش كەسایەكی لەمافی خۆكاندیدبوون و سەركەوتنیان بێبەش ناكات بەتایبەتی كە بەپێی یاسا ئەو كارەیان كرد و زیاتر لە50% ی خەڵك دەنگی بۆ دان. وێنەی دیموكراسییەت و سەرۆكی هەڵبژێردراو و نوێنەری میللەتە كە زۆر لە رۆشنبیرانی عەرەب لە مێشكی خۆیان دایاننابوو لەگەڵ ئەنجامەكان هاوتا نەبوو، بۆیە حوكمی ئەوان بۆ تەواوی پرۆسەكە نێگەتیڤانە بوو و زۆر كەسیش رەتیكردەوە و ئەوانەی كە پاڵپشتیی ئەنجامەكەیان كرد و خۆیان لەگەڵ واقیعەكەیدا گونجاند، بە خیانەتكار لە قەڵەمدران و پێیان گوترا ئێوە ئیخوانین یانیش رۆشنبیری دەستكردن.

هەڵبژاردنی سەرۆك لەلایەن خەڵكەوە هەموو جارێك ڕاست دەرناچێت و لەوانەشە ئەو قسەیەی من كەمێك واقیعی نەبێت، بەڵام ئەوەیە راستیی دیموكراسییەت، زۆربەی پەرلەمانتارانی دەوڵەتانی دیموكراسیش كە خاوەنی توانا زانستی و شارەزاییە قوڵەكان نین، بەڵام دەتوانن مامەڵە لەگەڵ شەقام بكەن. خەڵكی تونس حەمادی جیبالییان لەبەر ئەوە هەڵنەبژراد، چونكە ئەندازیارێكی وزەی خۆرە و دەرچووی زانكۆكانی فەڕەنسایە. میسڕییەكانیش لەبەر ئەوەی مورسی دەرچووی زانكۆی كالیفۆڕنیایە هەڵیاننەبژارد، بەڵكو لەبەر ئەوە هەڵیانبژاردن، چونكە نوێنەرایەتیی ئاریشە و ویستەكانیان دەكەن، لەوانەیە ڕاست بن لەوانەشە نا، لەوانەیە مورسی ببێتە مەزنترین سەرۆكی میسر لەدوای توت عەنخ ئاموون لەوانەشە لە حوسنی موبارەك خراپتر بێت.

هەڵەكاران لەو هاوكێشەیەدا ئەو كەسانەن كە پێیان وایە پێویستە سەرۆكی ئاییندە لەگەڵ چوارچێوە هزرییەكانیدا بگونجێت، لەكاتێكدا راستی زۆر لەوە سادەترە، ئەمە هەڵبژاردەی خەڵكە، ئەمەیە راستیی دیموكراسییەت.

زۆرجاران ئەنجامەكە تۆقێنەر دەبێت بەتایبەتی ئەگەر نەمسا بە نموونە وەربگرین كاتێك نەمساییەكان كەسێكی رەگەزپەرستیان هەڵبژارد و هەموو حكوومەتەكانی دونیا بایكۆتی ئەو وڵاتەیان كرد و دوای دوو ساڵ لە سەرۆكایەتیی حكوومەت، حزبەكەی هایدەر تووشی گەورەترین شكست بوو و دواتر خۆیشی بە كارەساتی ئۆتۆمبێل مرد.

جیاوازیی نێوان دیموكراسییەتی كۆنی رۆژئاوا و دیموكراسییەتی ساوای رۆژهەڵات لەوەدایە كە لە یەكەمیان زۆر بە دەگمەن كەسێكی رەگەزپەرست دێتە سەر حوكم، چونكە كارەساتی هیتلەر بۆ حوكم بە رێگەی دیموكراسی پەندێكی زۆر قورس بوو، بەڵام دیموكراسییەتی ساوای عەرەبی هاوشێوەی دیموكراسییەتە كۆنەكەی ئەورووپایە كە بۆی هەیە كەسانی ئایینی یان هۆزگەری یانیش ناوچەگەری تیایدا سەربكەون، چونكە لەلایەك ئەمە نیشاندانی كولتووری نێوخۆییە و لەلایەكی دیكەشەوە ئەو دیموكراسییەتە بەو شێوەیە پێشنەكەوتووە كە دەستوورێك پرۆسەكە و مافی خەڵك بپارێزێت و خاوەنی دامودەزگای وا بەهێز وسەربەخۆی نییە بەرگریی لێبكات، لەهەردوو حاڵەتیشدا دیموكراسییەت تاقیكردنەوەیەكی فیزیایی نییە و هاوشێوەی ڤیەننای بەر لە2000  ساڵ نییە بە نوخبەوە وابەستە بێت، كاتێك تەنها نوخبەكان حوكمڕانیان هەڵدەبژارد، ئێستا ئەوەی لەسەرەی دەنگدان دەوەستێت، ئەو ئەو بڕیاردەرە، لەوانەشە ئەو دەنگدەرە ئاستی رۆشنبیریی نزم بێت یانیش لە تاقیكردنەوەی ئامادەییدا سەركەوتوو نەبووبێت.

من دەزانم ئەنجامی هەڵبژاردنی میسر و توونس كەسانێكی زۆری لە چینی رۆشنبیران تووشی شۆك كرد، چونكە ئەوە یەكەمین مامەڵەیانە لەگەڵ دیموكراسییەتدا، لەگەڵ واقیعی دیموكراسییەتی راستەقینە بە پێچەوانەی دیموكراسییەتی ساختەی رابردوو و بێگومان هەموو سیستەمەكان بەدوای شەرعییەتدا دەگەڕین، ئەمەش گرێبەستێكی كۆمەڵایەتییە لە نێوان خەڵك و دەزگای حوكم و تیایدا دەسەڵات ئاڵوگۆڕ دەكرێتەوە بەو شێوەیەی كە خەڵك قبووڵی بكات، بەڵام ئایا ئیخوانی و نەهزەوییەكان قبووڵدەكەن هاوشێوەی ئەوەی گەلەكانیان بە دیموكراسییەت هەڵیانبژاردن، دواتر دیموكرات بن؟ ئایا قبووڵی دەستاودەستكردنی دەسەڵات بۆ ئەو كەسانە دەكەن كە خەڵك دوای 4 ساڵ هەڵیاندەبژێرێت؟ مەسەلەكە بۆ ئەوان جێهێشتراوە.