2012-07-12

ئا: ئەحمەد حاجی مەولود
سكۆلاریزم (secularism) بە مانای دنیایی بوون، ماددی، ئەم دنیاییە دێت و  لە بەرامبەر دنیای دیكە دایە. بە شێوەیەكی گشتی بە مانای بەر گرتنی ئایینە لە تەواوی كاروباری گشتی كۆمەڵگە. ریشەی ئەم ئەندێشەیە بۆ سەردەمی رۆشنگەری ئەورووپا دەگەڕێتەوە. جیاكردنەوەی ئایین لە سیاسەت، جیاكردنەوەی كلێسا و حكوومەت لە ئەمەریكا، لائیسیتە لە فەڕەنسا بە پێی سكولاریزم بنیاد نراوە.
لە ساڵی 1648 بەپێی پەیمانێك بەناوی ویستفالی ئەو موڵك و زەویانەی كە لە ژێر دەسەڵاتی كلێسادا بوون بۆ دەسەڵاتی سیاسی گوازرانەوە، لەو سەردەمەدا خەڵكەكە چەمكە پیرۆزەكان و بەها ئایینییەكانیان لەگەڵ داب و نەریت لێك جیا دەكردەوە و لایان شتێكی ناسراو بوو. لەو سەردەمەدا كاروباری خەڵكی بەپێی بەها ئایینییەكان هەڵدەسووڕا. بە لە دەستدانی دەسەڵات لە لایەن كلێسا، دامەزراوە كۆمەڵایەتییەكان  دروست بوون، كە هەر دامەزراوەیەك كارێكی تایبەتی ئەنجام دەدا. 
ئامانج و بەڵگە بۆ وەرگرتنی سكۆلاریزم زۆر فراوانە. لە لائیسیتەی ئەورووپایی هاتووە كە سكۆلاریزم بزووتنەوەیەكە بەرەو مۆدێرنیتە و دووركەوتنەوەیە لە بەها ئایینییەكان. هەندێك دەڵێن سكۆلاریزم لە ئەمەریكا زیاتر بۆ پارێزگاری ئایین بووە لە حكوومەت و كەمتر لە بواری كۆمەڵایەتی كارا بووە. بزووتنە سیاسییە جۆراوجۆرەكانی جیهان بە هۆكاری جۆراوجۆر پاڵپشتی لە سكۆلاریزم دەكەن.
زاراوەی سكۆلاریزم بۆ یەكەم جار لەلایەن نووسەری بەریتانی "جۆرج هۆلیۆك لە ساڵی 1814 بەكاربردرا. هەرچەند ئەم زاراوەیە تازە بوو، بەڵام چەمكی ئازادی كە سكۆلاریزم لەسەر ئەو بنیاد نراوە، بە درێژایی مێژوو هەبووە. دەكرێ باوەڕە سەرەتاییەكانی سكۆلارێزم لە بەرهەمەكانی ئیبن روشد (ئۆرئۆس) ببینرێتەوە. ئەو و لایەنگرانی قوتابخانەی ئۆرئۆسیزم باوەڕین بە جیایی ئایین و فەلسەفە بوو.
هۆلیۆك ئەم بیرۆكەیەی "جیابوونەوەی كۆمەڵگە لە ئایین" بەبێ رەخنەگرتن لە ئایین هێنایە گۆڕێ. پێشی وابوو سكۆلارێزم دژ بە ئایینی مەسیحییەت نییە، بەڵكۆ شتێكی جیاوازە. سكۆلارێزم تەنیا ئەم خاڵە دەخاتە روو كە رێگای روون لە سكۆلاریزمی راستی دایە. زانیارییەكانی سكۆلارێزم بە روونی لەم ژیانە دەستدەكەون و لەم دنیایەش تاقی دەكرێنەوە.
لەبەر ئەوەی زاراوەی سكۆلارێزم لە بواری جۆراوجۆر بەكار دەبردرێت، بە وردی ماناكەی بە پێی جۆری بەكارهێنانی جیاوازە. فەلسەفەی سكۆلاریزم لەسەر ئەم باوەڕە داندراوە كە ژیان بە لەبەرچاوگرتنی بەهایەكانی پەسەن دەكرێ و دونیا بە پێی بەڵگە و لۆژیك، بە بێ بەكارهێنانی پێناسەی وەكو خوا یان هەر هێزێكی شاراوەی سرووشتی دیكە، باشتر شیدەكرێتەوە.
لە حكوومەت دا مانای سكۆلاریزم، دەستتێوەرنەدانی ئایینە لە كاروباری حكوومەت و بە گەورەدانانی بنەمایەكانی مافی مرۆڤە.
لە كۆمەڵناسی دا، سكۆلاریزم، لە هەر شوێنێك، بۆچوونەكانی ئایین لە بڕیاردان لە كۆمەڵگە كەمتر بەكارببردرێت و یان ئەم بۆچوونانە كەمتر ناكۆكی لێ بكەوێتەوە، پێناسە دەكرێت.
زاراوەی سكۆلاریزم لە زمانی لاتینی بە مانای "ئەم دنیایی"، "دنیایی" دژ بە "ئایین" یان دژ بە "مەعنەویەت" هاتووە. ئێستا كاتێك قسە لەسەر سكۆلاریزم دەكرێت مەبەست هەر ئەم فەلسەفەیە كە ئاكار بە بێ ئایین لەبەر چاو دەگرێت و بە دوای بەرزكردنەوەی زانست و پیشەسازی مرۆڤایەتییە.
برنارد لوئیس مانای سكۆلاریزم بەم شێوەیە شیدەكاتەوە:
زاراوەی سكۆلاریزم سەرەتا لە نێوەی سەدەی نۆزدەیەم لە زمانی ئینگلیزی بەكاربردراوە و وەكو ئایدۆلۆژیا سەیر كراوە. سەرەتا فێری ئەوەیان دەكرد كە ئاكار دەبێ بەدوای خۆشبەختی دنیایی مرۆڤ بێت و لەبەرچاوگرتنی خوا و ژیانی دوایی دەبێ وەلا بندرێت، كە دامەزراوە گشتییەكان، بەتایبەت خوێندن دەبێ سكۆلار بێت، نابێ ئایینی بێت. لە سەدەی بیستەم ئەم زاراوەیە مانای بەرفراوانتری بە خۆوە بینی، كە لە مانای كۆن و نوێیەكەی زاراوەی سكۆلار سەرچاوەی گرتبوو. ئێستا زیاتر لەگەڵ جیایی دامەزراوە ئایینی و حكوومییەكان بەكار دەبردرێت، كە نزیكە لە زاراوەی فەڕەنسەیی (laicisme)ە كە ئەم زاراوەیە لە زمانەكانی دیكەش بەكار دەبردرێت، بەڵام لە زمانی ئینگلیزی بەكارنابردرێت.
حكوومەتی سكۆلار
ئێستا زۆربەی وڵاتانی جیهان بایەخی سكۆلاریزم و دیموكراسی بە هەند وەردەگرن و قبوڵیانە. یەكێك لە دەرەنجامەكانی سكۆلاریزم جیایی كلێسا و حكوومەتە. ئەم دەرەنجامە وا سكۆلاریزم نیشان دەدات كە ئەم دووە وەكو یەك دیاردە نیشان دەدەن و لە جیاتی "سكۆلاریزم" قسە لە جیایی ئایین و حكوومەت دەكەن، بەڵام دەبێ ئەوە لەبەرچاو بگیرێت كە سكۆلاریزم دەرەنجامێكی چەند لایەنەیە كە لە جەرگەی كۆمەڵگە روو دەدات. لە كاتێكدا جیایی ئایین و حكوومەت لایەنی سیاسی ئەم دەرەنجامەیە.
جیایی ئایین و حكوومەت لە سكۆلاریزم بەم مانایەیە كە دامەزراوە تایبەتە سیاسییەكان – كە لە پلەی جۆراوجۆر لە كۆنترۆڵی حكوومەت دان – لە ژێر دەسەڵاتی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی ئایین دەرچووبێت. ئەمە بەو مانایە نییە كە لە دوای سكۆلاریزم ئیتر دامەزراوە ئایینییەكان لەباری گیروگرفتی گشتی و سیاسی، قسەی خۆیان نەبێت، بەڵكو بەو مانایەیە كە بۆچوونەكانی دامەزراوە ئایینییەكان نابێ بەسەر كۆمەڵگە دا بسەپێت یان بنەمای بڕیارە سیاسییە گشتییەكان دابندرێت. لە كردەوەدا دەبێ حكوومەت لە بەرامبەر بیروباوەڕی جۆراوجۆر و جیاوازیی ئایینی، بێلایەن بێت. نە بەراییان بگرێت و نە جێبەجێیان بكات.
هەڵبەت بیرۆكەی جیایی ئایین لە حكوومەت لە رۆژهەڵاتیش لە كۆنەوە لە هیند هەبووە. حكوومەتی نوێی هیندیش هەر لەسەر ئەم پرەنسیپە دامەزراوە و كەم تا زۆر سەركەوتوو بووە.
سكۆلاریزمەكان پێیان وایە باشترە سیاسەتمەداران بۆ بڕیاردان لە جیاتی بەڵگە ئایینەكان، بەڵگەكانی سكۆلاریزم بەكاربهێنن. لەم روانگەوە بۆ بابەتی وەكو منداڵ لەبار بردن، توێژینەوە لەسەر خانە بنەماییەكان، هۆمۆسێكسوان. فێركردنی سێكسی، دەبێ رێنوێنییەكانی سكۆلاریزم بەكارببردرێت.
لائیسیتە
دروشمی كۆماری فەڕەنسا كە لە دوای پەسندكردنی یاسای جیایی ئایین لە حكوومەت لە 1905 لەسەر زەنگێكی كلێسا نووسرابوو، بە بۆنەی جەژنی دووسەد ساڵەی شۆڕشی فەڕەنسا لە ساڵی 1989 پیشان درا.
لە زمانی فەڕەنسا و هەندێك زمانی رۆمی و ئیتاڵیایی "laticita" یان "laticismo" بەرامبەر سكۆلاریزم داندراوە و بە مانای دەستتێوەرنەدانی ئایین لە كاروباری حكوومەت و سیاسەتە یان بە پێچەوانەوە. ئەگەرچی هیچ وشەیەك لە زمانی ئینگلیزی نییە تا مانای راستیەكەی ئەم وشەیە كە مانای سكۆلاریزمی لێ دەكەوێتەوە بگەیەنێت. بەڵام ئەم وشەیە لەگەڵ وشەی "laity" یان "laymen" بە مانای گشتی پەیوەندی هەیە و "laicity" شێوازی نووسینی ئینگلیزیەكەی زاراوەی فەڕەنسی لائیسیتەیە.
لە نێوان لائیسیتە و سكۆلاریزم جیاوازی هەیە و لائیسیتە بیرۆكەیەكی سیاسییە كە بە پێی ئەو، ئایین لە سیاسەت جیاییەو ئەم بیرۆكەیە بە مەبەستی ئازادی ئایینی دروست بووە، لە كاتێكا سكۆلاریزم بە مەبەستی وەلانانی ئایین لە ژیانی خەڵكی پێناسە كراوە. هەندێك جاریش زاراوەكانی سكۆلاریزم و سكۆلاریتە بە مانای لائیسیتە بەكاردەبردرێن. كەسێك كە باوەڕی بە قوتابخانەی لائیسیتە هەبێت، پێی دەڵێن "لائیك".
لایەنگرانی قوتابخانەی لائیسیتە لەسەر ئەم باوەڕەن كە ئەم زاراوەیە بە مانای رزگار بوون لە ئایینە و بۆیە چالاكییە ئایینییەكان دەبێ لە چوارچێوەی یاسا وەكو چالاكییەكانی دیكە بێت و لە سەرەوەی یاسا دانەندرێن. حكوومەت لە بەرامبەر بۆچوونەكانی ئایین هیچ جۆرە هەڵوێستێكی نییە و كەسانی ئایینی وەكو كەسانی دیكەی كۆمەڵگە سەیر دەكرێن.
رەخنەگران بە تایبەت لە وڵاتی توركیە و فەڕەنسا دەڵێن: ئەم ئایدۆلۆژیاییە دژ بە ئایینە و لە كردەوەدا ئازادییە ئایینییەكان كەم دەكاتەوە.
ئاكاری سكۆلاریزم
هۆلیۆك لە ساڵی 1896 لە كتێبی "سكۆلاریزمی بەریتانیایی" بەم شێوەیە پێناسەی سكۆلاریزمی كردووە:
سكۆلاریزم شێوە و یاسای ژیانە كە لەسەر بنەمای مرۆڤ دامەزراوە و بەشێوەی گشتی بۆ كەسانێكە كە بیروباوەڕی ئایینییان جێگای دڵنیایی و باوەڕ نییە.
بنەماكانی سكۆلاریزم بریتییە لە:
1-باشتركردنی باری ژیان مادی.
2-زانست تەنیا ئامێرە لە دەستی مرۆڤ.
3-خێر لە چاكەكردنە. چ خێری جیهانی دیكە لەبەرچاو گیرا بێ یان لەبەرچاو نەگیرابێ.
4-چاكەكردن لەم جیهانەیە، بە دوای ئەم چاكەیە چوون خێرە.
بەڵگەهێنانەوەی یاران و نەیارانی سكۆلاریزم
یارانی سكۆلاریزم باوەڕیان وایە كە بەرەو سكۆلاریزم چوون، دەبێتە هۆی ئەوەی كە لە ئایین دووركەوینەوە و دووركەوتنەوەی ئایین لە حكوومەتەكانی سكۆلاریزم دەرەنجامی سەردەمی رۆشنگەرییە كە تێیدا هۆگری گشتی كۆمەڵگە بەرەو زانست و ژێرییە و لە ئایین دووردەكەوێتەوە.
لە لایەكی دیكە نەیارانی سكۆلاریزم لەسەر ئەم باوەڕەن كە حكوومەتێكی سكۆلاریزم خۆبەخۆ كێشەیەكی زۆر دەنێتەوە، بە بێ ئەوەی چارەسەریێك بۆ كێشەكانی سەرەكی وەكو ئازادی بیرو باوەڕی ئایینی تاك بدۆزێتەوە. بۆ نموونە ئەگەرچی لە دەستوری وڵاتانی وەكو: دانیمارك، فەنلاند، نەروێژ و ئیسلەند پەیوەندی نێوان حكوومەت و ئایین (كلێسا) بە فەرمی دادەنێن. ئەو كاتە ئەم وڵاتانە ئازادتر لە زۆربەی وڵاتانی سكۆلاریزم دێنە ژمار. ئسلەند لە یەكەم وڵاتان دێنە ژمار كە لەباربردنی منداڵی بە فەرمی ناساند (لە سەرەتای سەدەی 20) و یان حكوومەتی فەنلاند بۆ دروست كردنی مزگەوت بودجەی حكوومەت تەرخان دەكات.
جۆرەكانی سكۆلاریزم:
1-سكۆلاریزم هەندێك كات بە شێوەی تیۆریە و هەندێك جاریش بە شێوەی كردەوەیە. هەندێك جار ئەم دوانە پێكەوەنە و هەندێك جاریش لیك جیانە.
2-رووخساری سكۆلاریزم هەندێك جار رووت و ئاشكرایە، وەكو ماتریالیستەكان كە بە روون و ئاشكرایی جیهانی سەروو و مەعنەویەت رەتدەكەنەوە. كە نموونەی ئاشكرایەی ئەم روانگەیە ماركسە. ماركس باوەڕی وایە خوشبەختی راستی بە لەناوبردنی ئایینە.
هەندێك جاریش شاراوە و لەسەرەخۆیە و راستەوخۆ مەعنەویەت رەت ناكانەوە.
3-شێوەییەكی دیكەی سكۆلاریزم بە شێوەی ئارام و شاراوە بە بێ دەنگی لەكن ئایین دەگوزرێت، ئەمانە ئایین بێ مانا دادەنێن، بەڵام ئایین رەت ناكانەوە. ئەمانە ئەم جیهانە بە بێ جیهانی سەروو لەبەر چاو دەگرن، بە بێ ئەوەی جیهانی سەروو رەت بكەنەوە. هەندێك جاریش بە شیكردنەوەیەكی مادی دەیانەوێت مەعنەویەت شیبكەنەوە و بایەخی پێ بدەن. هاری ئالیر چوار كردەوە بۆ ئایین لەبەر چاو دەگرێت: هێزی كۆمەڵایەتی. رەوشت و ئەخلاقی كۆمەڵایەتی. رێكوپێك كردنی كۆمەڵگە. بووژانەوە و خۆشبەختی كۆمەڵگە.
هۆكارەكانی سەرهەڵدانی سكۆلاریزم
هۆكاری سەرهەڵدانی سكۆلاریزم بۆ دەسەڵاتی بەرفراوانی كلێسا لە رۆژئاوا دەگەڕێننەوە و لە دوای رینیسانس و بزووتنەوەی چاكسازی ئایینی دێت.
كلێسا خۆی بە خاوەن هەموو شتێك دادەنا و هەندێك كاری خوایی دەكرد، وەكو لێبوردنی گوناح و فرۆشتنی بەهەشت. توند و تیژی كلێسا. سامان كۆكردنەوە و نزم بوونەوەی ئاكار. كشمەكێش لەسەر دەسەڵات و دابەش كردنی سەروەت و سامان. كە لە كۆتاییدا دژایەتی كردن لەگەڵ كلێسا بووە هۆی سەرهەڵدانی سكۆلاریزم.
بنەماكانی سكۆلاریزم:
ئومانیزم:
1- مرۆڤ مەزنترین بەها و چەقی هەموو بەهایەكان و سوودەكان ویستی خودی مرۆڤە.
 2- بەهای مرۆڤ نەك لە لایەنی خوایی، بەڵكو لە عەقڵی زەوینی و بژێوی دنیایی ئەو دایە.
3- مرۆڤ لە دابین كردنی سوودەكانی سەربەخۆیە.
4- ئامانجی كۆتایی مرۆڤ نزیكی لە خوا و مەعنەویات نییە، بەڵكو ئاوەدان كردنەوە و باشتر كردنیەتی.
راسیونالیزم:
1- عەقڵی مرۆڤ گەورەتین سەرچاوەی دادوەرییە.
2- عەقڵی مرۆڤ سەرچاوەیەكی تەواوە و لە هەموو بوارەكان توانایی هەیە و پێویستی بە سەرچاوەی دیكە وەكو ئایین نییە، كەوایە پەرستشكردن لە بنەمادا بێ مانایە.
ساینتیزم: یان زانستگەرایی، بەم مانایە كە شێوەی توێژینەوە لە زانستی مرۆڤایەتی و زانستی ئەزموونی یەكسانە، ئەوانە تەنیا سەرچاوەی مەعریفەی كۆمەڵگە و مرۆڤ لە شێوەی ئەزموونی دادەنێن.
لیبرالیزم: بە مانای ئازادی مرۆڤە، ناوەڕۆكی لیبرالیزم وەلانانی ئەركە لەسەر مرۆڤ و سنووردارنەكردنی ئازادییەكانییەتی.
سەرچاوە:
http://fa.wikipedia.org – 1
www.pajoohe.com - 2

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌