2012-07-20

ن: تاهیرە ئەخوان و نەفیسە جەلالی

و: ئەحمەد حاجی مەولود

زاراوەی "لیبراڵ" لە "لیبرتە" بە مانای "ئازادی" وەرگیراوە و لە فەرهەنگدا بە مانای "ئەو كەسە دێت كە باوەڕی بە ئازادییە" و جۆرە ئایدۆلۆژیا و جیهانبینییەكە، كە تاك دەكاتە بنەمای بەها ئاكارییەكان و هەموو تاكێك لەو بەهایە بەرامبەر دادەنێت. ئەم وشەیە لەسەرەتا دا لە شۆڕشی گەورەی فەڕەنسا لەلایەن فرانسوا گیزۆ (1874 – 1787)ی مێژوونووس و سیاسەتمەداری فەڕەنسا هاتە مەیدانی سیاسەت.

بنەمای لیبراڵیزم گەشبینی بە خودی مرۆڤە. لە روانگەی لیبراڵەكان، مرۆڤ دەتوانێ بەیارمەتی عەقڵ و ژیری خۆی، بە بێ یارمەتی وەرگرتن بەرەوپێش بڕوات. لەم روانگەوەوە مرۆڤ دەبێ تا رادەی پێویست ئازاد بێت. ئەم ئایدۆلۆژیایە لەگەڵ هێزی دەسەڵات دژایەتی هەیە و لە فراوانیبوونی ئیرادەی هەڵبژاردنی تاك بەرگری دەكات. لە سەرەتادا لەگەڵ دەسەڵاتی كڵێسا لە كاروباری حكوومەت دژایەتی دەكرد و سكولاریزم (جیاكردنەوەی ئایین و دەسەڵات) لەبەر چاو گرتبوو. لیبراڵیزم ئازادی لە مەیدانی ئابووریش دادەنێت و دەستتێوەردانی حكوومەت لە كاروباری ئابووری بە شتێكی ناشیاو دادەنێت. لەم رووەوە (حكوومەتی بچووك) پێشنیار دەكات.

وشەی "لیبراڵ" لە سەدەی چواردەهەمی زایینی بە دواوە بەكارهاتووە و لوتكەی ئەو، سەدەی هەژدەهەم واتا سەردەمی پیشەسازی بوو. لەم كاتەدا ناوەڕۆكی دروشمی سەرەكی لیبراڵیزم، ئازادی سەرمایە، ئازادی بازرگانی بوو. لەبەر ئەوەی لە سەرەتای سەرهەڵدانی لیبراڵیزم، گەورەترین لەمپەر بوو لەبەردەم ئازادیی سەرمایە. پەیوەندی دەرەبەگی و دەسەڵاتی رەهای دەرەبەگەكان بوو. دروشمی سەرەكی لیبراڵیزم لە مەیدانی سیاسەت، بریتی بوو لە دژایەتیكردنی دیكتاتۆریەت و پارێزگاری لە ئازادییەكانی بورژوازی بوو و لە مەیدانی كۆمەڵایەتی بەرفراوانكردنی پەیوەندی سەرماریەداری بۆ زیانگەیاندن بە دەرەبەگەكان بوو.

لە سەدەی 19 شۆڕشی پیشەیی پەرەیسەندبوو. لیبراڵەكان پاڵپشتیان لەم سیستەمە دەكرد و تێیدا خوازیاری ئازادی بازرگانی و ئابووری نێوان گەلان و ئازادی تاكەكان بوون تا بە ئامانجەكانیان بگەن. ئەم سیستەمەی ئابووری سەرەتا لە بەریتانیا، دوایی لە ئەمەریكای باكوور و ئەوروپای رۆژئاوا و لە ئەوروپای رۆژهەڵات و شوێنەكانی دیكەی جیهان بڵاو بۆوە.

لە دیدی مێژوویی، بیرۆكەی لیبراڵیزم لە ئەندێشەی بیرمەندانی وەكو جۆن لۆك (دامەزرێنەری لیبراڵیزم)، مۆنتسكیۆ و ئادام سمیت و لە دواییدا دەبێ لیبراڵیزم لە ئەندێشەی كەسانی وەكو جان راولز و ئایرنا برلین و ... بە دوای دا بگەڕێین.

گرنگترین تایبەتمەندییەكانی لیبراڵیزم بریتین لە:

1-               تاكگەرایی

2-               ئازادی

3-               عەقڵگەرایی

4-               دادپەروەری كۆمەڵایەتی

5-               ئاسانكاری

بنەماكانی لیبراڵیزم:

لیبراڵیزم هەندێ بنەما و رێسای هەیە لەوانە:

1-               رەسەنایەتی تاك:

تاكگەرایی وشەیەكە لە بەرامبەر گرنگیدان بە كۆ بەكاردەبردرێت.  مەبەست لە تاكگەرایی ئەمەیە كە مرۆڤ و مافەكانی بەها و بایەخی زۆرتری پێدەدرێت، مافەكانی وەكو: مافی ژیان، مافی خاوەنداریەتی و مافی هاوسەرگیری. مەبەست لە تاككەرایی لە راستیدا ئەمەیە كە حكوومەت نابێ ئەم مافانە و ئازادیانەی تاك  سنووردار بكات، بەڵكو دەبێ پارێزەر و پاسەوانی ئەم مافانە بێت.

لە بەرامبەر ئەم وشەیەدا، گرنگی بە (كۆ) دەدرێت كە پارێزەری مافەكانی كۆمەڵایەتی و مافەكانی كۆمەڵگە لە سەرووی مافەكانی تاك دادەنێت.

ئەم جۆرە بیركردنەوەیە، خاوەنداریەتی تایبەت، بە مەرجی زەرووری ئازادی دادەنێت و لەگەڵ دەستتێوەردانی حكوومەت لە كاروباری ئابووری و كۆمەڵایەتی دژایەتی دەكات و دەستتێوەردانی حكوومەت تەنیا لەكاتێكدا كە بە مەبەستی پاراستنی ئازادی تاك بێت بە پێویستی دەزانێت.

2-               بنەمای رەزامەندی و پەیمان

بەپێی ئەم بنەمایە هەر حكوومەتێك بۆ ئەوەی شەرعییەتی هەبێت، دەبێ رەزامەندی خەڵكی لەسەر بێت، بە واتایەكی دیكە، لە فەلسەفەی لیبراڵیزم دەوترێ شەرعییەتی هەر حكوومەتێك بریتییە لە رەزامەندی خەڵك. هەندێك لە ئەندێشمەندانی رۆژئاوا بۆ پاساوی بابەتی زەڕورەتی رەزامەندی خەڵك، بیرۆكەی "پەیمانی كۆمەڵایەتی"یان بەكارهێناوە.  رەزامەندی خەڵك لە حكوومەت لە وڵاتانی لیبراڵ لە رێگای هاوكاری خەڵكەوە لە هەڵبژاردن جێبەجێ دەبێت و هەڵبژاردن ئامێر و پێوەرێكە كە خەڵك رێژەی رەزامەندی خۆیان لە سیستەمێكی سیاسی پێشان دەدەن.

3-               بنەمای ئازادی لە هەبوونی مافی هەڵبژاردن:

بە پێی ئەم بنەمایە هەركەسێك دەبێ مافی هەڵبژاردنی لە نێوان دوو یان چەند تاك یا شت هەبێت و بەپێی ویستی خۆی و بەرژەوەندییەكان و زەرەرەكانی كە خۆی دەزانێت بڕیار دەدات. لێرەدا دەوترێ مرۆڤ بوونەوەرێكی ژیرە و بەپێی ئەم ژیرییە كە هەیەتی دەتوانێ سوود و قازانجەكانی خۆی دیاری بكات، بۆیەش بە كردەوە دەبێ ئازاد بێت. ئازادی لە هەڵبژاردنی كار، هەڵبژاردنی دەسەڵات و حكوومەت...

ئەم بنەمایە لە بەرامبەر بیرۆكەی ئەفلاتون دادەندرێت. ئەو باوەڕی وابوو كە خەڵكەكە بە گشتی بە پێی عەقڵ، بڕیار نادەن، بەڵكو بە پێی وروژاندن بڕیار دەدەن، بەڵام بیرمەندانی لیبراڵ دەڵێن زۆرینەی خەڵك ژیرن و بە پێی رێنوێنییەكانی عەقڵ بڕیار دەدەن.

4-               بنەمای مەرجداری و  یاسایی

بە پێی ئەم بنەمایە دەسەڵاتی هێزی حكوومەت دیار و سنووردار و یاسایی بووە و دەسەڵاتێك كە پێی سپێردراوە وەكو ئەمانەتێك دێتە ژمار. روونە راسپاردنی ئەم دەسەڵاتە:

یەكەم: بەستراوە و كاتییە. هەروەكو "جۆن لۆك" دەڵێت دەسەڵاتی یەك میللەت بۆ هەمیشە نادرێتە كەسێك. دووەم: فەرمانڕەوا و دەسەڵاتدار نابێ لە دەرەوەی یاسا هەنگاو بنێت. بە واتایەكی دیكە دەسەڵاتی فەڕمانڕەوا دەبێ سنووردار و مەرجدار بێت. بۆیە جیاكردنەوەی هێز لەم جۆرە سیستەمە سیاسییە، شوێنی تایبەتی هەیە. ئەم بنەمایە لە سیستەمی سیاسی وڵاتانی لیبراڵ داندراوە، لە راستیدا رێگایەكە بۆ بەرایگرتن لە هێزی رەهای حكوومەت.

5-               بنەمای بەرامبەری لە بەهرە وەرگرتن لە كەلوپەلی بەردەست

لیبراڵیزم باوەڕی بە بەرامبەری نێوان مرۆڤەكانە، كە ئەم بەرامبەرییە بە مانای ئەوەیە كە:

یەكەم: هەموو لە بەرامبەر یاسا وەك یەكن، یەكسانن.

دووەم: هەموو تاكێك مافی دەنگدانی هەیە، تا بتوانێ چارەنووسی ئایندەی خۆی دیاری بكات.

سێیەم: حكوومەت مەرج و ئیمكانات بە شێوەیەك ئامادە بكات تا زەمینەی گەشەكردن و پێگەیشتن بۆ هەموو مرۆڤێك لەبەر دەستدابێت.

6-               بنەمای ئاسانكاری

بە پێی ئەم بنەمایە، لە سیستەمی سیاسی دەسەڵات، هەموو ئایین و ئایینزاكان  بە شێوەی ئازاد دەژین و چالاكی كۆمەڵایەتی و سیاسی خۆ بەڕێوە دەبەن. ئەم بنەمایە لە دەستووری وڵاتانی جۆراوجۆر دەبیندرێت. بۆ نموونە لە دەستووری وڵاتی فەڕەنسا هیچ ئایینێك بەناوی ئایینی رەسمی وڵات رانەگەیاندراوە. ئاسانكاری لیبراڵی ئاسانكاریێكە لە چوارچێوەی مەعریفە، واتا لەسەر تاكگەرایی و فرەگەرایی مەعریفەیی داندراوە.  لەوكاتەشدا ئازادی تاك دابین دەكات. ئەم جۆرە بیركردنەوەیە دەرەنجامی باوەڕ بە ژیرانە بوونی مرۆڤە، كە جۆرێك ئاسانكاری و وەلانانی توندوتیژی لە دامەزراوە مەعریفەكان بە دوای خۆی دێنێ.

لە دیدی كۆمەڵناسییەوە دەكرێ ئەندێشەی لیبراڵ بە پێی گۆڕانكاری دابەش 3 قۆناغ بكرێت:

1-              لیبراڵی كلاسیك:

لە روانگەی مێژووییەوە، واتای لیبراڵیزم سەرەتا لە بەرامبەر دەسەڵاتی ئایینی و دوایی لە بەرامبەر دەسەڵاتی سیاسی تاكڕەو سەریهەڵدا.

گرنگترین ویستی لیبراڵەكان لە بەرامبەر دەسەڵاتی تاكڕەو، سنوورداركردنی دەسەڵاتی تاكڕەوە بە یارمەتی یاسا، جیاكردنەوەی چوارچێوەی حكوومەت و كۆمەڵگە. پارێزگاری لە كۆمەڵگەی مەدەنی لە بەرامبەر دەسەڵاتی حكوومەت. دەستتێوەرنەدان و سنووردارنەكردنی ئازادی تاكەكان. هەروەها پارێزگاری لە خاوەنداریەتی تایبەت. لەم بوارە 3 جۆر لیبراڵیزم هەیە: لیبراڵیزمی ئابووری، لیبراڵیزمی فەرهەنگی، لیبراڵیزمی سیاسی.

2-              لیبراڵ – دیموكراسیك

جۆرێكی نوێ لە لیبراڵیزم كە ئامانجی ئەو دیموكراسی سیاسی، كۆمەڵایەتی، خۆشگوزەرانی و تەئكید لە دروستكردنی دەرفەت دەدات.

3-              لیبراڵیزمی نوێ:

لە دەیەی 1970 زایینی بەهۆی هەڵئاوسایی ئابووری لە وڵاتانی رۆژئاوا، توانایی حكوومەت لە دابینكردنی خۆشگوزەرانی كەم بۆوە، لە بەرامبەر ئەم گۆڕانكارییە، هەندێك لە وڵاتان بەرەو سیستەمی بازاڕی ئازاد گەڕانەوە. ئەم قەیرانەی ئابوورییان بۆ دەستتێوەردانی حكوومەت گەڕاندەوە. بۆیە هەنگاونان بەرەو كەرتی تایبەت و بازاڕی ئازاد،  كەمكردنەوەی خەرجی حكوومەت، لاوازكردنی یەكێتییەكانی كرێكاران، كەمكردنەوەی زەریبە، بازاڕی ئازاد و سنووردار كردنی دەسەڵاتی حكوومەت و هەروەها لە راسپاردەكانی لیبراڵیزمی كلاسیك نزیك بوونەوە بە چارەسەر دادەنێت.

چوار رەوەندی دیار لە ئەندێشەی لیبراڵیزم:

نەوەی یەكەم:

ئەم نەوەیە نوێنەری "لیبراڵیزمی ئابووری كلاسیكە" كە لە نێوان بیروڕای لیبراڵیزم و ئابووری سەرمایەداری ئازاد پەیوەندی دروست دەكات. نوێنەری سیاسی ئەویش "جۆن لۆك"ە، كە باس لە مافی خاوەنداریەتی دەكات كە بنەمای سیستەمی لیبراڵیزمە و نوێنەری ئابووری ئەو "ئادام سمیت"ە، كە پێیوایە بازاڕی ئازاد دەبێ بە بێ دەستتێوەردانی مرۆڤ و حكوومەت بەڕێوەبچێت.

نەوەی دووەم:

لە نیوەی سەدەی 19دا لە دوای تێپەڕینی 100 ساڵ بەسەر شۆڕشی پیشەسازی، بیرمەندانی وەكو "جرمی بنتام" و "جان ستوارت میل" بە وردبوونەوە لەسەر شۆڕشی پیشەسازی، ئەوەیان بۆ دەركەوت كە نە تەنیا لەگەڵ سیستەمی ئابووری سەرمایەداری هاوسەنگ نییە، بەڵكو دژایەتیشی هەیە. بە شێوەیەك لە شێوەكان ئاسەواری نەریتی لێدەكەوێتەوە. هەژار بوونی زۆرینەی خەڵكی و كۆبوونەوەی هێز و سەرمایە لە دەستی چینەكانی سەرووی لێ دیار بوو. بۆیە ئەم شێوەیە قازانجكردنی لە رادەبەدەری تاكەكان، ئامانجەكانی بزووتنەوەی ئازادیخوازی ناهێنێتەدی.

نەوەی سێیەم:

ئەم نەوەیە لە سەرەتای سەدەی بیستەم لە بەرامبەر هاوسەنگ نەبوونی سیستەمی سەرمایەداری لە نێوان ئاستی دەرامەت و ئاستی بەكارهێنەر دروست بوو. نوێنەری بەرچاوی ئەم نەوەیە "جان مینارد كینز" ئابووریزانی بەریتانیایە. لایەنگرانی ئەم نەوەیە خوازیاری دەستتێوەردانی حكوومەت لە كاروباری ئابووری و دابەشكردنی هاوسەنگی دەرامەت و پشتگیری لە هەژارانە كە بووە هۆی سەرهەڵدانی حكوومەتی خزمەتگوزار (پەروەردە و فێركردنی بێ بەرامبەر، تەندروستی بێ بەرامبەر، بڕینەوەی مووچە بۆ بێكاران، حكوومیكردنی پیشەسازییە سەرەكییەكان) لە وڵاتانی سەرمایەداری.

نەوەی چوارەم:

ئەم گرووپە "لیبراڵەكانی نوێ"، كە دەیانەوێت بۆ بنەمایەكانی لیبراڵی نەوەی یەكەم بگەڕێنەوە. نوێنەرانی ئەو "هایك" (فەیلەسووفی نەمسا)، "رابرت توزیك" (ئابووریزانی ئەمەریكی)، باوەڕیان وایە، هەر ئابووری بازاڕی ئازاد، مەرجی ئازادییە و لیبراڵیزم لە سەرمایەداری جیا نابێتەوە. لە روانگەی ئەوانەوە بە وەلانانی حكوومەت و كۆنترۆڵنەكردنی خاوەنداریەتی و بەرفراوانكردنی خاوەنداریەتی تایبەت، دەكرێ كێشەكانی سیاسی وەلابنێین. "هایك"  پێیوایە هاوسانگی لەو كۆمەڵگەیانەی كە حكوومەت تێیدا باڵا دەستە، شتێكی دەستكردە و باوەڕی وایە سیستەمی سەرمایەداری پێویستی بە چاودێری دەرەكی نییە و خۆی هاوسەنگی خۆی دەپارێزێت.

سەرچاوە:

rasekhoon.net// http

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌