2010-07-03

بە نموونە لە شیعری (هەولێر لە یەكی شوباتا)

بەشی یەكەم

محەمەد خدر مەولود

بە درێژایی مێژوو و كولتووری ژیاندا شار وەك ناوەندێكی كۆمەڵگە و سەنتەری بازرگانی و سیاسی لە هەر ناوچەیەكی دونیادا بووبێت، هەر شارە و تایبەتمەندییەتی خۆی هەبووە. جگە لە بوونی پەیوەندی نێوان شار و گوند و شار و شاریش، شەڕ و شۆڕ و هێرش بردن و كاولكاریش جۆرە ململانێییەكی دیكەی خەڵكە جیاخوازەكانی شارەكانی سەدەی ناوەڕاست و سەدەی هاتنی مەسیحەیەتن. شار وەك زێدو شوێنی ژیانیش بۆ شیعری شاعیران بوونەتە بابەتە و هەوێن و چەندەها دەقی شیعریش بۆ ئەمڕۆمان كولتوورێكی دەوڵەمەندی بواری ئەدەبی و هونەرییە، لە مێژووی دروست بوون و نەشونماكردنی شارە گەورەكانی دونیادا شاكاری گەورەی داهێنەرانی مەزنیش دەخوێنینەوە... بۆیە هەر لە نێو كوچە و كۆمەڵانەكانی ئەسینا و یۆنان، دبلن و لەندەن و پاریس و سانت پیرترسبۆرگ و كییف و مۆسكۆ و واشنتۆن و نیۆرك و قاهیرە و بەغدا و بەسرە و ئەستەمبول و ... تد. شاكاری مەزن و دەقی داهێنەرانەی شاعیران دەبینین. ئەو دەقانەش تایبەتمەندییەكیان هەیە و لە دەقی دیكەی خودی شاعیرەكان جیاوازن، ئەم خوێندەوەشمان بۆ شیعرەكانی پەشێو لە سۆنگەی ئەوەوەیە...

هەولێر لە نێو شارەكانی كوردستاندا

شاری هەولێر تایبەتمەندیەتی خۆی هەیە بە كۆمەڵێك سیفاتی دەكرێ ئەم تایبەتمەندییەتێیانە لەم خاڵانەی خوارەوە چڕ بكەینەوە:

یەكەم: شارێكی مێژوویی دێرینە و لەگەڵ مێژووی ژیاندا لەناوچەیە بوونی هەبووە، بۆیە تا ئەمڕۆكە بە چەندین سەردەم و قۆناغی مێژوویدا تێپەڕ بووە.

دووەم: بە درێژایی مێژوویی دروستبوونی ئەم شارە، ژیان تێیدا بەردەوام بووە و لەگەڵ سەردەم و قۆناغەكانیش لە بەر گەلێ هۆكار ژیانی خەڵكی تێدا لە پێشكەوتن و بەردەوام بوون و هەڵبەز و دابەزین دابووەن ئەمە هێڵی درامای و ئاستی ژیان لە شارێكی دێرینی هەولێرە كە ئاستی ژیانی (كۆمەڵایەتی، رۆشنبیری، سیاسی، ئابووی) لە نزمی و بەرزی دابووە... بوونی ئەم دوو ئاستەش زیندەگی ژیان و بەرخودانی خەڵك و مانەوەی شارە بە زیندویەتی.

سێیەم: شوێن و پێگەی ستراتیژی شاری هەولێر وەك ناوەندێكی سیاسی و پاشان پایتەختی كوردستان بەها و پیرۆزیەكی دیكەی بە شارەكە بەخشیوە. ئەو بەها و پیرۆزی و جوانییە هەمان بەها و پیرۆزی و جوانی شارەكانی ئەوروپای سەردەمی ناوەندی مەسیحییەكانی ئەوروپایە، چونكە هەر ئەوسا لە ئەوروپا شار مانای مەزنی خۆی وەرگرت و بە ناوەندی (سیستەم و جوانی و هێمنی و ئاسایش و ژیانی ئارام) دانراوە.

شاعیرانی ئەوروپی و ئەمەریكیش كە هێشتا شارەكانیان ڕەوڕەوەی شەڕ و وێرانكارییان لە گەردەن نە ئاڵابوو لە شیعرەكانیاندا جوانی شار و بەهاو خۆشییەكانیان گوزارشت لێ دەكرد. بە جۆرێ سیما و ناوەرۆكی شیعرەكانیان هەروەك باڵەخانە و ساختمانە جوانە بەرزەكان جوان و بەرز بوو.. پاشان كە شار دەبێتە سەنتەری كارگە و بازرگانی و ئامێری شەڕ و رۆژانە ئامێری كارگە و مەیدانی شەڕ مرۆڤەكانی بێ بەزەییانە دەهاڕێ و جوانییەكان تەڵخ و ناشیرین دەكات و سۆزی رۆمانسیانەی شاعیران بۆ گوند و ژیانی هێمنی و ئارامی و لادێ هەڵدەستێ و شیعرەكانیان رەهەندی جیاواز وەردەگرێ... هەر بۆ نموونە باس لە دیدگای شیعری ئێلیوت و بۆ دلێر و والت ویتمەن و پوشیكن دەكەین.

ئێلیۆت لە (وێرانەخاك)ەكەی دا لە ناخی شارێكی رۆژئاوایی دوا شەڕ دەدوێت، لە كەسە ماندووە دۆڕاوەكانی شەڕ و لە ناخە پوچەكان و لە ئاوزنگدانی ئەوروپا دەدوێت...

بەڵام بۆ دلێر كە بە شاعیر تازەی شار ناوزەد دەكرێت وێنەی تەنیایی و كوشندەیی ژیان و پۆخڵە واتەكانی شار دەكێشێت، قارەمانی شیعرەكانی بۆ دلێر لە نێو ئەم سێگۆشەیەی ژیاندا دەژین... تەنانەت خۆشەویستی و ئەڤینیش كوشندەیە و نائاساییە... باشترین بەڵگەش شیعرەكانی (گوللە بەدەكان)یەتی ئەمە دیدگا و روانینی شیعری شاعیران (بۆ دلێر و ئێلیۆت)ە كە چی روانین و دیدگای شیعری شاعیران پوشكین و والت ویتمان لەوانی پێشوو جیایە...

لای پوشكینی رووس، شار جوانی وكارگە و بەری رەنجی جوتیارە چەوساوەكانە، شار هێزی لە بن نەهاتووی شۆڕشگێڕ و رۆشنبیرانە دژ بە قەیسەرن شار شاژنێكی وەك (ناتالیا)ی شۆخ و شەنگە... شار و رۆژنامە و چاپ و چاپخانە و كۆڕی گەرمی ئەدەبی و مێزی شەوانەی ئاهەنگ و سەما و جوانییە... شار شیعری ئازادی و سروودی سەرفرازییە.

هەروا لای ویتمانی ئەمەریكیش شار بەهای جوانی مرۆڤ و كاری نێو كارگەكان و جوانی كۆڵانەكان و رازاوەیی گەڕەكەكان و فانوونی سۆزانییەكانە... بەرزی شار لای ویتمان لە دیدگای شیعرەكانی بەرەو كەشكەڵانی فەلەك هەڵدەچێ، هەموو ژوورەكان بە ژووی ئافرەتە سۆزانییەكانیشەوە روویان لە ئاسمانە...

بۆ نموونە لە دیوانە شیعرییەكەی والت ویتماندا (لاسكەگەڵا) جوانییەكانی شار و شاعیر و شار جوانتر دەخوێننەوە، هەروەك چۆنیش لە (گوڵە بەدەكانی) بۆدلێر و (وێرانە خاكی) ئێلیۆت و شیعرەكانی پوشكین بە تایبەتیش رۆمانە شیعری (یەفگینی ئۆنیگین)دا جوانییەكانی شار، ئاشوب و وێرانەیی... شیعر و شار دەخوێنینەوە. شیعر و شار لە ئەدەبیاتی كوردیشدا پێش عەبدوڵڵا پەشێو كولتوورێكی دەوڵەمەندی شیعریمان هەیە هەر لە شاكاری (مەم و زینی) ئەحمەدی خانییەوە كەباگراوەندی شارەكانی جەزیرە و بۆتانی تێدا دەبینرێت تا بێتەوە نێو باگراوەندی شیعرەكانی نالی سەردەمی ژیانی لە سلێمانیی و حوكمڕانیەتی باباندا... هەروا لە سەدەی بیستیشدا بەراوردكردنی باگراوەندی شیعرەكانی گۆرانی مەزن، ئەوانەی لە سلێمانی و مۆسكۆ نووسراون، خوێنەری وریا و رەخنەگری شارەزا هەست دەكەن كاریگەری شار و پێكهاتەی ژیان تێیدا لە نێو شیعرەكانیان رەنگی داوەتەوە.

ئەم بابەتە (شیعر و شار) یا (شاعیر و شار) بە هەموو رەهەند و باگراوەند و چەمك و واتا شیعرییەكان بابەتێكی دەوڵەمەندی ئەدەبییە، گەرچی زۆر بە كەمی باسی لێوەكراوە و هەرشرۆڤەی بۆ نەكراوە... لە كاتێكدا دەبێ ئەوەمان لەبەرچاو بێت لەگەڵ دروستبوونی شارە گەورەكانی ئەوروپا ژانرێكی ئەدەبی وەك (رۆمان) سەر هەڵدەدات، چونكە سەرهەڵدانی رۆمان لەگەڵ سەرهەڵدانی چیرۆكی هونەری دایە، بەڵام لە ئەدەبیاتی كوردیدا لەگەڵ شار و ژیانی حوكمڕانی تێیدا شیعری مەزن و شاكاری شیعری سەرهەڵدەدەن بە بەڵگە و بوون و سەرهەڵدانی شیعرەكانی خانی و نالی و حاجی قادری كۆیی...

لە بەرامبەر بوونی شارەكانی جزیرە و بۆتان و سلێمانی و كۆییە و پاشان ئەستەنبولە. ئەستەنبول بینین و ژیان و گوزەرانی كاتی شاعیرانی ئەوسا جۆرە كاریگەریەكی هەبووە.

لە شیعری نوێی كوردیشمان هەر لە گۆرانی شاعیرەوە تا عەبدوڵڵا پەشێوەوە، شار تایبەتمەندیەتی بە شیعرەكانیان لەخشێوە، شیعرەكان گۆرانی نێو سلێمانی و مۆسكۆ و جیاوازە لە شیعرەكانی گۆرانی هەورامان و گەشتەكەی... هەمدیس شیعرەكانی عەبدوڵڵا پەشێوی هەولێر جیاوازە لە شیعرەكانی عەبدوڵڵا پەشێوی مۆسكۆ و ئەوروپا.

گەورەیی پەشێو و مەزنی شیعرەكانی پەشێویش لەوەدایە كە شاعیرێكی نەتەوەیی و خاوەن بابەتی شیعری هونەری بەرزە.

باس و شرۆڤە دەربارەی (شار و پەشێوە). شار و ئەفراندنی شیعری دەگرێتەوە... لە قۆناغەكانی ژیانی شاعیرانەی پەشێوە و لە بەرهەمەكانیدا هەولێر بە چەندین شێوە و جۆرەها توخمی شیعری خۆی بینیوەتەوە، دیمەنەكانی ئەم شارە، كەسەكانی كارەسات و رووداوەكانی، جوانییەكانی، دزێوی و رۆژانی ماتەمینی، بوونەتە مێژوویی ئەفراندنی شیعری... پەشێو بەو مێژووە گەر لە سەرەتای تەمەنی شاعیریەتی پەشێودا دروست بووبێ، ئەوا لە شیعر (هەگبەی دەنگ و باس) دا لە 15/3/1971وە زۆر بە روونی سەرەتاكەی سەر هەڵدەدات تا دوای شیعری بەردەستمان (هەولێر لە یەكی شوباتدا)، تەوەری شار و شاعیرن... لەو بەینەدا خوێنەر و شرۆڤەكان و رەخنەگرانی شیعری كوردی ئەو راستییەیان بۆ دەردەكەوێت كە پەشێو شاعیر پابەندبوونی كۆمەڵێ كوردستانییە و خەمی ئەو خەمی خەڵكە، جوانییەكانی شیعری ئەو لە جوانییەكانی كوردستان و هەولێرەوە سەری هەڵداوە.
پەشێو لە شاری مزگەوت و دەرۆزەوە بۆ یەكی شوبات.

ئەو بەینە شیعریە بۆ مێژووی شیعر نووسینی عەبدوڵڵا پەشێو مێژوویەكی دوور و درێژە و لە 15/ 3/ 1971 وەدەست پێدەكات و تا ئەمڕۆی شیعری ئەو بە چەند حاڵەت و قۆناغدا تێدەپەڕێت.. دەكرێ بەم شێوەیەیەی خوارەوە چڕیان بكەینەوە:

یەكەم: قۆناغی شیعرەكانی هەولێر

دووەم: قۆناغی مۆسكۆ

سێیەم: قۆناغی (هەولێر لە یەك شوباندا)

ئەم سێ قۆناغە سێ قۆناغی شیعری پەشێون بۆ ئەو شیعرانەی كەوا شار و هەولێر بوونەتە هەوێنیان...

ئەو شیعرانەی كە بابەت و هەوێنیان لە هەولێرەوە وەرگرتووە و شیعری ئەویان پێ هۆنراوەتەوە بە كورتی هەڵوەستەیان لەسەر دەكەین و شرۆڤەی وێنەی شاعیر و شار لە هەولێر و مۆسكۆدا دەكەین و بایەخی سەرەكی بە شرۆڤەی (هەولێر لە یەك شوباتدا) دەكەین.

لە قۆناغی شیعرەكانی هەولێردا پەشێو هەولێر وەك شاری مزگەوت و دەرۆزە، شاری قەڵات و منارە، شاری حەمە، چورچە، جومعە، كسۆ، شاری دانیشتووی ناوگڕ، شاری تینو  بۆ ماچی جەژنە پیرۆزە، شاری كار و چایخانەی پڕ دەبینێ... ئەوەیان لە شیعری (هەگبەی دەنگوباس)دا لە شیعرەكانی دیكەش دا (دارتێلەكان سەر شەقام، شارەكەمان هێشتا وەكو كلێسە بوو، لە نێو دێری شیعرەكانی شار بتناسێ، شێتەكانی سەركورسی شار... تد)...

ئەم وشە و دەستەواژە شیعریانەی سەرەوە گوزارشت لە (دێرینی شار، هەژاری لە رووی ئابوورییەوە، سانسۆر ورەقیبەكانی دڵداری، سەربەستی و ئازادی) دەكەن... كە بەم جۆرەیە:

1- دێرینی و مێژوویی هەولێر شاری قەڵات و منارە، كە ئاماژەن بۆ دوو 2-2-شوێنەواری دێرینی ئەو شارە.

2- هەژاری و بێكاری شاری دەرۆزەن چایخانەی پڕ ئاماژەن بۆ گەرمی كار و زۆری بێكاران.

3- سەربەستی و ئازادیخوازی  شاری دانیشتووی ناوگڕ، شاری تینوو بۆ ماچی جەژنە پیرۆزە... ئاماژەن بۆ ئازادی بەربەست بوونی مرۆڤ.

4- ناحەزان و رەقیبانی دڵداری   لە نێو دێری شیعرەكانما شار بتناسێ.

سەرباری ئەم چەند ئاماژەیە دوو ئاماژەی دیكەش دەیخوێنینەوە:

1- شاری مزگەوت... وەكو كڵێسە بوو   ئاماژەن بۆ ئایینزای ئیسلامی و مەسیحی لەو شارەدا.

2- شاری حەمە، چورچە، جومعە، كسۆ، چوار شێتی ناوداری هەولێر بوون، هەر یەكەیان تایبەتمەندیەتی خۆی هەبوون ئەوسا بەشێك بوون لە كولتووری هەولێر... كولتووریش هەمیشە لە تایبەتمەندیەتی دروست دەبێ، لە سیما و خاسیەتێك كە ناسنامەیەكی پێ ببەخشێ. با پێكەوە شیعری (پرسیارێك)ی پەشێو بخوێنینەوە:

لە یادمە

ساڵ: كۆتایی شەستوشەش بوو

شار: مەچەك بوو

زستان: بازنێكی رەش بوو

ئێوارە بوو

من هەستم كرد بە تەنگیی شار...

تۆش هەستت كرد بە تەنگیی شار،

دوور رۆیشتین...

لە سووچێكا پێك گەیشتین.

رەنگ بزركاو، هەناسە سوار،

بۆ ئەوەیە تا:

ناهێڵم تەم

گەمارۆی شارەكەم بدات

تا هیچ نەبێ

خۆشەویستی خۆم تێم بگات!

دوژمنانی شار و وڵات كێن؟ ئەوانەن كە هەولێر و كوردستانیان وەك خاك داگیركردبوون بە نیازی سەر كوتكردنی ئازادیخوازان و ملكەچكردنی شاعیران بوون، لە بەرامبەر گەمارۆدانی شار و داگیركردنی خادا پەشێو پەیامی ئاوا بینیوە:

چاكتر وایە

ئەم وشەیە

چەكمەی دوژمن بسرێتەوە، وەك فلچەیێ.

ئەوەیان ئەو قۆناغە شیعرییەی پەشێوە كە وەكو مێژوویی بڵاوكردنەوەی شیعری لە 15/3/1971 وەدەست پێ دەكات، دەنا وەكی دیكە لە شەستەكانی سەدەی رابردوو ئەم قۆناغە هەوێنی چەند شیعرێكی شاعیرە و لە سەرەتای حەفتاكانەوە لە شیعرەكانی سەرهەڵدەدات تا ئەو قۆناغە دەخایەنێت كە بە قۆناغی مۆسكۆ ناوزەدمان كردووە. لە هەر دوو قۆناغی شیعری شاعیردا قۆناغی هەولێر تایبەتمەندییەكەی لەوەدایە كەوا شاعیر ژیانی هەر لە هەولێر بەسەر بردووە و بە یەكەمین شیعری بڵاوكراوەی بە گوێرەی كۆ شیعری (پشت لە نەواو روو:

لە سێبەری خۆمان ترساین

چاویان هەبوو دار و دیوار

دەمیان هەبوو دار و دیوار

بەڵام ئێمە یاخی بووین و

نەفرەتمان كرد لە خەڵكی شار

نەفرەتمان كرد لە خەڵكی شار

مێژووی نووسینی ئەم دەقە شیعرییە 27/12/1970یە، وێڕای بوونی هەر دوو دڵدار، قارەمانێكی دیكەش لە نێو دەقەكە بوونی هەیە كە ئەویش (شار)ە، ئەو قارەمانە ڕۆڵی بە كرۆكە دەگیرێت ودژی دوو دڵداری (دوو قارەمانی) نێو دەقەكەیە... دژێك تەواوی پانتایی جوولەی هەر دوو قارەمانەكەی داگیر كردووە، ئەوانیش ئەوانی خاوەن پەیام نەفرەت دەكەن لە: (مەچەك، لە دار و دیوار، لە خەڵكی شار، دوور دەڕۆن تا لە سووچێكا بەیەك بگەن و كۆت و مەچەك بپسێنن.

خەبات و تێكۆشانی شاعیر لە پێناو ئازادی و بەختەوەریدایە، شەو و شیعری ئەو بۆ تێگەیشتن و گەیاندنی پەیامی شیعر و داهێنانە لە نێو دار و دیواری شار و راسپۆتینەكاندا و دژی دوژمنانی شار و وڵاتە:

هەر وشەیێ

وەك دێمكەیەك ئاوی باڵدار

وەك نووردییەك نانی باڵدار

نەفرێ لەبنكەیەكەوە بۆ بنكەیێ

ئەمە پەیامی ئەوسای قۆناغی (هەولێر و پەشێوە)، ئەو پەیامە لە كڕێوە) لە شیعری (لە بیرت ناكەم 1965) ی دیوانە شیعری فرمێسك و زام – چاپی 1967) دەست پێدەكات و لە شیعری (كێ بێ لەمن ماندووتر بێ – 1973) تەواو دەبێ.

سەرەتای قۆناغی مۆسكۆی پەشێویش  لە شیعری (ئەگەر هاتی تەنیا وەرە – 11/9/1973) لە شاری ڤەڕۆنێژی سۆڤیەتی جاران دەست پێدەكات، خودی دەقی شیعرەكەش یەكەم بەرهەمی بڵاوكراوەی دیوانە شیعری (شەو نییە خەونتان پێوە نەبینم) و بە چەندین دەقی دانسقەی شیعری كە هەوێنیان هەولێر و  مۆسكۆیە وەك شار و زێدی بوون و ژیان دەبن بە ئەزموونێكی دیكەی شیعری بۆ خودی پەشێو.

 

 

 

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌