2012-07-30

ن: سوزان مولێر ئاكین 

فەلسەفەی ئەرستۆ لە ئامانج و میتۆدی قسەكردنیدا بەشێوەیەكی بەرچاو لەگەڵ فەلسەفەی ئەفلاتووندا جیاوازی هەیە، ئەرستۆ خاوەن بۆچوونە و بیرمەندێكی ئەبستراكتە و بەو هۆیەوەش لە جەمسەرێكی تەواو نەیار بەرانبەر بە ئەفلاتوون دەوەستێ. بە وتەیەكی ئەفلاتوون بەدرێژایی پەیڤ و دیمانەكان و گفتوگۆكان بەشێوەیەكی رەخنەئامێز باس لە بۆنە و دابەریتەكانی رۆژ دەكات و خۆ لە باسە تابۆكان هەڵدەقورتێنێ و نەترسانە بیروڕاكانی دەردەبڕێ و بەشێوەیەكی رادیكاڵانە و بوێرانە بەرگرییان لێ دەكات. 

و: خەبات رەسووڵی

ئەرستۆ خۆی بەو مەعریفانەوە سەر قاڵ دەكات كە لە لایەن خەڵكەوە ناسراون و بەدوای روونكردنەوەی دیاردەكانە و هۆكاری بوونیان لە رێگەی ناسینێكی ئەزموونییەوە تاوتوێ دەكات، لەوانەیە هیچ فەیلەسووفێك تەنانەت بەهیگڵیشەوە، كە بەرهەمەكانی وەكو باشترین باسگەلی فەلسەفی ناسراون، پێناسەیەكی وەهایان بۆ فەلسەفە نەبێ كە دەڵێ: «فەلسەفە ئەو بۆچوونانەیە، كە لە بارودۆخی سەردەمدا و دەردەكەون و درك پێ دەكرێن». 

ئەرستۆ سەبارەت بە مەعریفە و ناسینی ئەزموونییەوە دەڵێ: «مرۆڤ مەعریفەی خۆی بە هەستێكی پاژەكییەوە دەس پێ كردووە و تێگەیشتنی بەهۆی ئەو هەستە پاژەكییەوە وردە وردە بە ئەنجام گەیاندووە، بە وتەیەكی تر، هەر مەعریفەیە سەرەتا لە هەست ڕا دەست پێ دەكات، هەستێكی پاژەكی و لە شوێن و كاتێكی دیاركراو، كە تاكێكی دیاركراو هەیەتی، پاشان ئەو مەعریفەیە دەكەوێتە بواری گۆڕانكاری خۆیەوە و هێور هێور گەشە دەكات.، بەو گۆڕانەدا هەر پلەیەكی مەعریفە لە مەعریفەیەك، ێڵكە بەر لەو بوونی بووە دەزێ، یانی سەرتری مەعریفە لە قۆناغی خوارتری خۆیەوە دەست پێ دەكات. ئەرستۆ لەسەر ئەو بڕوایەیە، كە لێكۆڵینەوە زانستییەكان بەسانایی سەیركردنی كردە دنیاییەكان نییە، چونكە لێكۆڵینەوەی زانستی ئەو كردەیەیە، كە هۆی كۆتایی و سەبەبی بوونی كردەیە، یان شتێك دەردەخەن، هەروەها لە روانگەی ئەوەوه‌ هۆی كۆتایی كردەكان دەبێ بەو رێگەیەی، كە بوونیان تێدا پێناسە دەكرێ و هەست پێ دەكرێن، شرۆڤە بكرێن و تۆژینەوەیان لەسەر بكرێت. ئەفلاتوون هەوڵی دەدا گفتوگۆكانی سەبارەت بە باسی جۆراوجۆر و بەشێوەیەكی بەڵگە وتەی هزری و ستاندارد دەربڕێ، بەو هۆیەوە میتۆدگەلێكی دیاركراو لە پەیڤەكانیدا باوبوو. 

بەڵام لەبەرانبەردا ئەرستۆ لە هەرێمی دەربڕینی بیروباوەڕە فەلسەفییەكانی خۆیدا میتۆدگەلێكی توێژینەوەیی دێنێتە ئاراوە كە لەگەڵ شێوازەكانی ئەفلاتوون جیاوازی هەیە. بۆ نموونە ئەو لە (اخلاق نیكوماخوس Etaicsnicomacnean) دا لە بەشی شیكردنەوەی (فضیلت)دا ئاماژە بەمیتۆدی تۆژینەوە دەكات و دەڵێ: فەزیلەتیش یش وەك زۆربەی شتەكانی دیكە دەبێ. 

لە رێگەی بینینەوەكانەوە و لێكۆڵینەوەی لەسەر بكرێـت تا لێی تێبگەین، لەو شێوازەدا دەبێ بیروڕا هاوبەش و كاریگەرەكان لەسەر چەمەكەكان كۆبكەینەوە، دیارە كۆكردنەوەی هەموو بیروڕا هاوبەشەكان زەحمەتە، بەڵام لانی كەم زۆرترین و گرینگترین بیروڕاكان بۆ چارەسەركردنی گریمانەكەمان پێویستە ئەگەر بیروڕا هاوبەشەكان راستی گریمانەیەكی سەلماند، ئەوە بۆ وەرگرتن و قبوڵكردنی ئەو گریمانەیە تەواوە. 

ئەرستۆ بیروباوەڕەكانی خۆی وەكو فەیلەسوفێكی رەوشت خواز دەردەبرێ بەو پێیە هەوڵ دەدات ئەو بیروباوەڕانەی، كە لێڵی، یان پارادۆكسی تێدایە خۆیان لەقەرەی نەدات، رەوشتی ئەرستۆ لە رەهەندێكی بەریندا، رەوشتێكی نەریتی و راستگۆ و بە بەڵگەوەیە، بەپێچەوانەی ئەفلاتوون كە بڕیارەكانی بۆ رەوشت و هی سەردەمێكی تر و جیاواز لە سەردەمی خۆی بوو، ئەرستۆ باس لە دۆخی هەنووكەی كۆمەڵگەی خۆی دەكات و بیروباوەڕەكانی خەڵك لە روانگەیەكی سروشتی و كۆمەڵایەتییەوە تاوتوێ دەكات، ئەو دوو بەستێنەش بە باشترین بەستێن بۆ دەرخستنی بیروڕاكانی دەزانێت. 

دیارە كە دەسكەوتە پارێزگارەكانی ئەرستۆ بە سانایی ناكرێ بە لێكدانەوەیەكی دەمارگرژانە و دوگماتیك ناو دێر بكرێت، چونكە ئەو لە شێوازێكی عەقڵانی تایبەت پێرەوی دەكات. ئەرستۆ لەسەر ئەو باوەڕەیە كە چەمكە سروشتیەكان دەبێ هەر بەو چەشنەی بوونیان هەیە تۆژیینەوەیان لەسەر بكرێت، 

ئەگەر ئەو لایەنانە ئەركەكانی خۆیان بەباشی راپەڕێنن، دەمێننەوە، دەنا لەناو دەچن، بۆ نموونە ئەرستۆ لەسەرەتای كتێبی سیاسەتدا باس لەوە دەكات كە (چییەتی هەر شتێك دەگەڕێـتەوە بۆ سەر توانایی راپەڕاندنی ئەركەكانی ئەو شتە لە روانگەی ئێمەوە، واتە هەر كاتێك نەیانتوانی ئەركەكانی خۆیان راپەڕێنن نابێ ئەو شتە وەك خۆی پێناسە بكەینەوە). 

ئاسۆی گریمانەی ئەركخوازی ئەرستۆ دەریدەخات كە ئەو گرینگی بەلایەنی دەروونی داوە هەرچەندە، كە دەروون تایبەتمەندییەكە كە تەنیا لە بوونەوەراندا دەبینرێـت، بەڵام سەرەڕای ئەوە ئەرستۆ بۆ باسی دەروون و جەستە باس لە تیژی تەور و بینایی چاو دەكات. 

تیژی هەناوی تەورە و تەور بەخۆی جەستەیە، یان چاو وەك جەستەیە و بینایی هەناوی چاوە، بەو لێكدانەوەیە ئەرستۆ، ئەگەر تەور جەستەیەكی زیندوو بێ تیژاییەكەی رۆحی تەورەكەیە، یانی كە تیژایەتی لە تەور وەربگرینەوە ئیتر ناكرێت بەو ئامێرە بێژین تەور، مەگەر ئەویەكە تەور تێگەیشتنێكی دوو رەهەندی هەبێ. ، هەروەها دەڵێ: «ئەگەر چاو وەك جەستە سەیر بكەین، بنیای رۆح و هەناوی جەستەكە دێتە ئەژمار» لێرەدا بە روونی بۆمان دەردەكەوێ، كە لە تێگەیشتنی ئەرستۆدا، رۆح ئەو شتەیە، كە بتوانێ ئەركەكانی خۆی بە تواناییەكی تەواوەوە ئەنجام بدات، هەروەك ئەو رۆحە ناتوانێ بەشێوەیەكی سەربەخۆ لە جەستەیەك بۆ جەستەیەكی دیكە كۆچ بكات، هەرچەشنە لە بوونەوەركان خاوەن رۆحێكی شیاوی جەستەی خۆیانن و بێجگە لەو جەستەیە نەبێ ناتوانن بوونیان هەبێ. ئەرستۆ بۆ لێكدانەوەی ئەو باسە ئامێر و ئامێردار وێنا دەكات و دەڵێ: «هەر پیشەیەك ئامێری تایبەت بەخۆی هەیە و هەر رۆحێكیش جەستی خۆی هەیە» هەر رۆحێك جەستەی خۆی هەیە بەو مانایە نییە، كە ناكرێ رۆحێك لەجەستە جیابێتەوە و بچێتە ناو جەستەیەكی دیكەوە، مەگەر ئەوەیەكە رۆحێكی دیكە بچێتە ناو جەستەیەكی دیكەوە، جیاواز بێ لەوەی پێشوو. وەك ئەوە وایە دارتاشێك بۆ پیشەكەی خۆی لە جیاتی ئامێری دارتاشی بێت لە ئامێری موزیك كەڵك وەربگرێت، ئەو كردەیە هەڵوەشایەوە و ناكرێ، چونكە هەر پیشەیەك ئامێری خۆی هەیە، كەوایە هەر جەستەیەكیش رۆحی خۆی هەیە. 

لە گریمانەی ئەركخوازی ئەرستۆدا بوونەوەرەكان بەپێی ئەركەكانیان دابەش دەكرێن و دەناسرێنەوە و نموونەی ئامێری بەشەكانی جەستە، ئەو نموونانەیە كە ئەو لەسەر ئەركخوازی شتەكان دەیهێنێتەوە. 

ئەرستۆ تیۆرییەك دێنێتە بەرباس كە بەپێی پێوەرێكی لۆژیكی بوونەوەرەكان لە پێوەندی لەگەڵ یەكتر و ژینگەیاندا هەڵدەسنێگێندرێ، ئەوە لە كاتێكدایە كە پێشتر دیموكریتووس فەیلەسووفی سروشتخواز، هەستی بە پێویستی دیاردە سروشتیەكان كردبوو و ئەرستۆ تیۆرییەكەی ئەوەی بەهۆی ئەوەیە كە هۆی كۆتایی لەبەرچاو نەگرتبوو رەخنەی لێگرتبوو ئەرستۆ دەڵێ (ئەڵبەتە ئەوە راستە و هەموو شتێك كە سروشت بەكاریان دەهێنێ بەپێی پێداویستییە، بەڵام ئەو دیاردانە هاوكات خاوەن هۆی كۆتایین، چونكە لەهەر حاڵەتێكدا یەكیان باشتر لەوەی دیكەیانە ). 

دنیابینی ئەرستۆ دنیابینییەكی هەڕەمییە واتە لە باوەڕی ئەودا بوونەوەركان لەنزمترین گیا تا مرۆڤ و سەرەوەی مرۆڤ و خواوەندەكانیش، بەپێی حاڵەتێكی هەڕەمی  رێكخراوان لەجیهانی سرووشتدا، هەروەها لە جیهانی هونەریشدا نزمترینەكان خزمەتی مەزنتیرینەكان دەكەن، هەر بەو هۆیەشە كە ئەرستۆ بەردەوام دووپاتی دەكاتەوە، كە سروشت لە خۆڕا شت دانا هێنێ. ئەرستۆ لە باسەكانی خۆیدا دەڵێ «گیا بۆ ئەوە دروست كراوە، كە ئاژەڵەكان بیخۆن و ئاژەڵەكانیش بۆ خزمەت و خواردنی مرۆڤ دروست كراون، لێرەدا بەروونی دەردەكەوێ كە مرۆڤ لە مەزنترین پلەی بوونەوەرەكانەوە دەوەستێ و هەموو سرووشت و ئاژەڵ و بوونەوەرەكان لە بەر مرۆڤ دورستكراون. ئەو تێڕوانینەی ئەرستۆ لەسەر ئەو بنەمایە كە مرۆڤ (اشرف مخلوقات)ـە و سەنتەری جیهانی بوونەوەرانە، بەڵام خاڵێك كە لەسەر جیهانی مرۆڤیش دەبێ باسی بكەین ئەوەیە كە مرۆڤ خۆیشی خاوەنی پۆلینكردنێكی هەرەمیە. ئەرستۆ كاتێك كۆمەڵگە دەخاتە ژێر لێكۆڵینەوە، بە بەشێك لە رووداوە نەگۆڕەكان دەگات كە بنەمای فەلسەفەی رەوشت و سیاسەتی ئەو پێك دەهێنن. بە وتەیەكی تر ئەوە رووداوە نەگۆڕەكانە كە دەبێتە خۆی ئەوەی كە بڵێین شاری یۆنانی، شارێكە بەپێی سروشت بنیادنراون و باشترین فۆرمی كۆمەڵگای سیاسیە و هاوكات بنەماڵەی یۆنانی – ژنان و منداڵان و كۆیلەكانیشیان باشترین فۆرمی ماڵباتن. 

ئەرستۆ لەسەرەتای كتێبی (اخلاق نیكوماخوس)دا دەڵێ بەختەوەری قۆناغی كۆتایی بێ نیازییە بۆ چالاكی مرۆڤ. ئەوە پاش ئەوەیە كە هۆكارەكانی بەختەوەری دەژمێرێ، درێژە بەقسەكانی دەدات و دەڵێ: «ئەگەر بتوانین ئەركەكانی مرۆڤ دیار بكەین، ئەوكات دەتوانین بەختەوەریشی پێ بدەین. 

لەجیهانی مرۆڤ دا، بەپێچەوانەی بوونەوەرەكانی تر، ئەركی مرۆڤ خزمەت بە سەرتر لەخۆی نییە، چونكە لە هەڕەمی جیهاندا لە مرۆڤ سەرترمان نییە. 

هەرچەند دەبێ ئاماژە بەوە بكەین، كە مرۆڤ لە بەشێك لە تایبەتمەندییەكانی بووندا هاوبەشە لەگەڵ هەموو بوونەوەرەكانی دیكە. 

كۆتایی چالاكی مرۆڤ، گەیشتنە بە بەختەوەری عەقڵی چالاك، كە ئەركی بیركردنەوەیە، كۆتایی بۆ نییە چێژی ئەو لە تەك خۆیەتی. 

بە وتەیەكی تر بیركردنەوە بەخۆی چێژە، چالاكییەكی تایبەتە كە مرۆڤ خودانییەتی و كۆتاییەكی نییە، ئەرستۆ وشەی (man) بۆ مرۆڤ بەكاردەهێنێ، بەڵام خاڵێكی گرینگ كە شایانی لێوردبوونەوییە ئەوەیە كە ئەرستۆ راشكاوانە دەڵێ كە مرۆڤ، بە كۆمەڵێك كەس دەوترێ، كە خاوەنی پاكایەتی و مەزنی و بەختەوەرین، مرۆڤ بێجگە لە توانای بیركردنەوە دەبێ كۆمەڵێك ئاتۆی لە ژیاندا هەبێ، بۆ نموونە ئەرستۆ پێی وایە، كە بەختەوەری بێ سامان و هاوڕێی باش و زۆر و منداڵی خاسن، ئارامی و جوانی و رەگەزی رەسەن بۆ مرۆڤ بوونی نییە، یانی كەسێك مرۆڤە كە ئەوانەی هەموو هەبێ دیارە ئەو ئاتۆیانەش تەنیا (كەسایەتیەكان) هەیانە و بۆ وەدەست هێنان و پاراستنی ئەو ئاتۆیانەش مرۆڤە تایبەتەكان دەبێ لە وزە و توانایی خەڵكی دیكە كەڵك وەربگرن، بۆ ئەو مەبەستەش یەكەم شت ژێر پێ نانی مافی ئەوانە. ئەرستۆ لە سەر ئەو بڕوایەیە، كە نەتەنیا ئاژەڵەكان، بەڵكو زۆرینەی مرۆڤەكان وەك ئامێر و كەرەستە وان كە دەبێ پێداویستیەكانی كەسایەتییەكان جێبەجێ بكەن، چونكە ئەوان بە بەختەوەری ناگەن، ئەنجام و كۆی ئەو قسانە ئەوەیە، كە ژنان و كۆیلەكان و كرێكارەكان ئامێرە یارمەتی دەرەكانن بۆ بەختەوەركردنی بەشێكی كەم لە مرۆڤەكان. 

ئەرستۆ پێی وایە ئەو دۆخە تەنیا ئەو كەسانە دەگرێتەوە، كە مەرجەكانی بەختەوەریان تێدایە. 

ئەرستۆ سەبارەت بە كۆیلە و كۆیلەدار دەڵێ: راستە كۆیلە وەك ئامێر سەیردەكرێ، بەڵام ئەو حاڵەتە بۆ هەردوولا قازانجی هەیە، چونكە بەشێوەیەكی یەكسان كەڵك لەیەكدیوەردەگرن. 

ئەرستۆ پاش ئەو باسە دێتە سەر باسی ژن و دەڵێ: ژن و مێرد بەهۆی وەگەڕخستنی تواناكانیان یارمەتی یەكتر دەدەن، لە ڕاستیدا ژن یارمەتی دراوە و پیاو یارمەتی دەرە. 

لە جیهانی بیركردنەوەی ئەرستۆدا كاتێك دەڵێ باشترە هەموو شتێك لە ژینگەی سروشتی خۆیدا چاودێری بكرێت، نە لەو دۆخەی كە لە ژینگە سرووشتی خۆی هاتووەتە دەرێ، مەبەستی ئەرستۆ لەو قسەیە ئەوەیە كە لە سرووشتدا هەر بەشەی ئەركی خۆی رادەپەڕێنێت. بەو شێوەیە ئەرستۆ توانیویەتی بەپێی ئەركەكان مرۆڤەكان دیار بكات و بەدانانی ئەركەكانیان بەختەوەریان بۆ مسۆگەر بكات. 

كاتێك باسی بنەماڵە دەكات، مەبەستی ئەوەیە كە بەهۆی بنەماڵەوە پێداویستیەكانی پیاو جێبەجێ بكرێت، بەڵام دەڵێ بنەماڵە لە خوار شارەوەیە، مەبەستی ئەوەیە بنەماڵە بەشێك، یان پاژێكە لە شار و لە سیستمی بیركردنەوەی ئەرستۆدا هەموو كات گشت لەسەرترە لە پاژ و بەشێوەیەكی سرووشتی شار مەزنایەتی هەیە بەسەر ماڵباتدا. 

بۆچوونەكانی ئەرستۆ لە سەر كۆیلەداریش هەر بەو چەشنەیە، یانی ئەگەر كەسێك ئاگاداری بۆ چوونەكانی نەبێت لەسەر سرووشت لە باسی كۆیلەداری ئەو سەری سووڕ دەمێنێ، ئەرستۆ دەڵێ كۆیلەداری شتێكی سروشتییە، چونكە كۆیلەكان بەو ڕادەیە كە لەش لەرۆح، یان ئاژەڵ لە مرۆڤ جیاوازی هەیە، لەخەڵكی دیكە جیاوازن. 

روونە لەسەر ژنیش وەها بۆچوونێكی هەیە ئەرستۆ ئەركی ژن لە كتێبی (سیاسەت)دا بەوچەشنە لێك دەداتەوە. بە باوەڕی ئەرستۆ ژنان حەزێكی لە رادەبەدەریان بۆ جووتبوون لەگەڵ پیاوان هەیە. بە باوەڕی ئەرستۆ لە كاتێكدا كە منداڵ لە ئەنجامی جووتبوونی ژن و پیاودا دروست دەبێ پیاو سەرچاوەی رۆحی منداڵەكەیە، ژینیسەرچاوەی جەستەی منداڵەكەیە، هەر بۆیەشە رەگەزی نێر باشترە لە رەگەزی مێ. بە باوەڕی ئەو لادانی سرووشت لە حاڵەتی ئاسایی خۆیەتی كە منداڵێك لە جیاتی ئەوەی ببێتە كوڕ، دەبێتە كچ، بەڵام پێی وایە ئەو لادانە پێویستییەكی ژیانە، ئەو دەڵێ راستە یەكجار سرووشت لە ڕێرەوی خۆی لایداوە و ژن دروست دەبێ، بەڵام بەشێوەی گشتی ژن بوونەوەرێكی ناتەواوە. 

ژن لە ئەندێشەی ئەرستۆدا بوونەوەرێكی نزم و سەقەت و بێ توانایە، كە دەبێ ئەركی جووت بوون لەگەڵ پیاو و منداڵبوون وەستۆ بگرێت، و هەر ژنێك بەرانبەر بە پیاوێكی لە پیاوێتی كەوتوویە، كەوایە سەقەتە. پیاو بۆیە پیاوە چونكە كۆمەڵێك توانای هەیە كە لەژندا نییە، بە باوەڕی ئەرستۆ ژن ئامێرێكە كە بۆ رابواردنی پیاوان دروست كراوە و بەهاوسەرگیری كردن تەنیا دان پێدانانێكی كۆمەڵایەتی و رەسمی دروست دەبێ بۆ ئەو ئەركە، ئەو تەمەنی زەماوەند بۆ كچ لەنێوان 18 تا 19ساڵ دیاری دەكات، بۆ پیاو 37ساڵی پێ باشە. دەڵێ كچ كەمتر لەو تەمەنە دووگیان بوونی مەترسییە و لەوانەیە بمرێ، بەپیاوان دەڵێ ژن لەو تەمەنەدا وەك كێڵگەیەكی بەیارە، كە نابێ بكێڵدرێ، هەروەها دەڵێ دەبێ ژنان كاتی دووگیان بوون باش بخۆن و بخەون و وەرزش بكەن و بیر لە هیچ شتێك نەكەنەوە، تەنیا هێزیان بۆ پەروەردەكردن و گەورەكردنی ئەو منداڵە دابنێن، كە لە زگیاندایە. 

ئەرستۆ دەڵێ ژن، ئەگەر ئەركی جووت بوون نەبوایە، بوونی دەكەوتە ژێر پرسیارەوە، بەڵام سرووشت وای داناوە كە كاری ناو ماڵ و ئەركی حەسانەوەی پیاو رابواردنی پیاو لە ئەستۆی ژن بێت. 

بەباوەڕی ئەرستۆ چینەكانی كۆیلە و ژن و كرێكار بۆیە دروست بوون تا خزمەتی زانایان و هەڵكەوتووەكان بكەن تا ئەوان بتوانن كۆمەڵگا بەڕێوەبەرن. 

بەو شێوەیە ئەرستۆ بەپێی یاسای سرووشتی خۆی كار لە نێوان ژن و پیاودا دابەش دەكات. 

سەرچاوە:

http://jens-e-dovom.tripod.com/arast.htm

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌