2010-07-10

ئا/ ئاكۆ عەبدوڵڵا

ئایمینسكۆ لە شاعیرە مەزن و گرنگەكانی نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەهەمی ئەوروپییە، بۆتە هێما و ناونیشان بۆ وڵاتی رۆمانیا. چامەكانی بە واتای قوڵ و داڕێژتنی پڕ لە هونەر و چارەسەركردنی كێشە ئاڵۆزەكان دەناسرێنەوە. لەناو كارە دانسقە و بە ژمارە كەمەكانی بەشداری گەورەی لەبەرەو پێشبردنی زمانی گەلەكەی و گەڕانەوە بۆ رەسەنایەتی دەبینرێت.

میهای ئایمینسكۆ ساڵی 1850 لە خێزانێكی گەورەی شاری پۆتۆشانی باكووری رۆژهەڵاتی رۆمانیا هاتۆتە دونیا، هێندەی پێناچێت بۆ گوندی ئاپیوشتی رازاوە دەچن و لە باوەشی رازاوەی سرووشت سەردەمی منداڵی بەسەر دەبات، ئەم ژینگەیەش دەبێت بە ئیلهام بەخش بۆی. لە ساڵی 1858 بۆ شاری شیرنۆسی دەگوازنەوە، كە ئەم شارە لە پاش دابەشكارییەكانی نوێی ئەوروپا كەوتە ناو وڵاتی ئۆكرانیا. لە تەمەنی 12 ساڵیدا ئیلهامی شیعری ئایمینسكۆ دەبزوێت و هۆنراوە دەهۆنێتەوە، هەر لەو تەمەنە زووەشدا چامەیەك بەناوی (خۆزگە لام دەبوو) لە گۆڤاری خێزان بڵاو دەكاتەوە، لە تەك هۆنراوە كورتە رۆمانی (زنجیرەی ژیری) ئۆنكل ئادەم لە زمانی سویدی وەردەگێڕێتە سەر زمانی رۆمانی. هاوكات گرنگی بایەخدان بەزمانی بۆ دەردەكەوێت و هەوڵ دەدات زمانەكەی خۆی لە ژێر كاریگەری زمانی فەڕەنسی رزگار بكات كە لە رێگای رۆشنبیرانی فەڕەنسی باڵیبەسەرداكێشا بوو. لە ساڵی 1869 خێزانەكەیان دەگوازنەوە شاری بوخاریست و بەهۆی زۆرلێكردنی ئەوانیش ناچار دەبێت بۆ درێژەدان بە خوێندن روو لە شاری ڤییەننا بكات، لە زانكۆی ئەم شارە فەلسەفە و یاسا و زمانی لاتینی دەخوێنێ، دواتر خوێندنی باڵا لە بەشی فەلسەفە تەواو دەكات، لەو ماوەیەدا بە هەر یەك لە هیرفلیتس و شۆبنهاوەر سەرسام دەبێت و دەكەوێتە ژێر كاریگەری فەلسەفە رەشبینییەكەی ئەوانەوە، هەر بۆیە  دەتوانین بڵێین تاریكبینی ناو چامەكانی ئایمینسكۆ بۆ ئەم كاریگەریە دەگەڕێتەوە.

لە ساڵی 1874 روو لە شاری بەرلین دەكات، لەوێشدا فەلسەفە و مێژووی كۆن دەخوێنێ و بە بریكاری دپیلۆماسی وڵاتەكەشی دادەمەزرێت، ئینجا تێزی دكتۆراكەشی پێشكەش دەكات، دواتر لە ژێر كاریگەری فەلسەفەی هەریەك لە ئەفلاتۆن و كانت چەندان روانینی فەلسەفیانە بڵاو دەكاتەوە و بەرهەمەكانی فەیلەسوفەكانی وەك سپینوزا و فیختەش بۆ سەر زمانەكەی وەردەگێڕێت، ئینجا بە مەبەستی چەسپاندنی مافی زەوییەكانی وڵاتەكەی لەناو خاكی وڵاتانی دراوسێ ناچار دەبێت بگەڕێتەوە بۆخارست. لەوێدا ماوەیەك دەبێت بە سەرپەرشتی قوتابخانەكان و دەچێتە ناو كۆمەڵەكەیەكی ئەدەبیش كە ناوی (رۆژهەڵات) بوون لەناو كۆڕەكانی ئەو كۆمەڵەیە ئاشنایەتی ژمارەیەكی زۆری نووسەر و رۆشنبیران دەبێت. هەروەها شەیدای خاتوو ڤیرۆنیكا میلای شاعیر دەبێت، بەڵام پاش بەسەربردنی ماوەیەك پەیوەندیان تێكدەچێت و لە یەكتری جیا دەبنەوە، ئەم رووداوەش كاریگەری خراپ لە دەروونی ئایمینسكۆ جێدەهێڵێ. لە ساڵی 1884 تاكە دیوانی بەناوی (هۆنراوەكان) بڵاو دەكاتەوە. كە لەناو هەندێك لە شیعرەكانیدا لەوانە (نوێژی داسی) رەهەندی فەلسەفی هەیە، لەناو هەندێكی دیكەشیان لەوانە (ئیمپراتۆر و پرۆلیتار) رەنگدانەوەی كۆمەڵایەتی هەیە. لە ساڵی 1887 دەبێت بە سەرنووسەری رۆژنامەی (كات) و لە رێگای ئەم رۆژنامەیەشدا هەوڵیدا كار بۆ ناسینی رەگی نیشتمان و پێكهاتە سەرەكییەكانی بكا و بە جیهانیشی بناسێنێ، بەڵام لەبەر ئەوەی كەس لە بەهرە و بلیمەتی و مەبەستە بەرزەكانی لە پێناو نیشتمان و زمان نەدەگەیشتن بۆیە دووچاری داڕمانی عەقڵی دەبێت و بەهۆیەوە دەكەوێتە شێتخانە، تا لە رۆژی 25ی حوزەیرانی ساڵی 1889 كۆچی دوایی دەكات.

جگە لەو چامانەی ناومان هێنا، چەندان شیعری تری نایاب و بەرزی تری نووسیوە، لەوانە (چیت بۆ بخوازم ئەی رۆمانیای جوان) كە لەبەر ئەوەی ئەم هۆنراوەیە لە ناخێكی پاك و نیشتمانپەروەری و گیانی فیداكاریانە نووسراوە، بۆیە دەكرێت بە مارشی نیشتمانی رۆمانیا. هەروەها كورتە رۆمانێكی تەواو نەكراویشی بەناوی (بلیمەتی نەزۆك لە دوای بەجێما.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌