2010-07-10

بۆتان جەلال

هەڵگیرسانی هەردوو جەنگی یەكەم و دووەمی جیهانی و ئەو هۆكارانەی بوونە رێگا خۆشكەری جەنگەكان، كاریگەری راستەوخۆی بەسەر دامەزراندن و دروستبوونی جۆرەها قوتابخانە و رێبازی هونەری و وێژەی هەبوو، تاكی كۆمەڵ لە هەر وڵات و شوێنێكی ئەو دنیایە بە جۆرێك لەجۆرەكان كەوتۆتە ژێر فشاری راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی ئەو دوو جەنگە كاولكارانە، نەخاسمە ئەوانەی كە لە زەمەن و رووداوەكانی هەر دوو جەنگەكە ژیابن، مرۆڤە هەست ناسكەكان زیاتر رووداوەكانی جەنگ تەنگی پێهەڵچنیوون و ناخی وروژاندوون، ئەو دوو جەنگە كارگە و سەرچاوەی  رووداوە خوێناونییەكانی مرۆڤایەتین لە تێكدان و داڕمانی ژێرخان و سوتانی كێڵگە و دارستان و كوشتن و قات و قڕی و ماڵوێرانی، لەهەمانكاتدا خوڵقێنەری ئیحای داهێنانیشن، دوا بە دوای جەنگەكان دوو جۆر لە (شیعر) سەریان هەڵدا، ئەمە تایبەت بە ئەدەب بێت، جگە لەوەی لە هونەریشدا جۆرەها تەوژم و رێبازی نوێ پەیدا بوون كە پێش هەڵگیرسانی ئەم دوو جەنگە بوونیان نەبووە، لە تەسەوڕات و روانینی هیچ هونەرمەندێكیش بنەماكای نەخوڵقابوون...

لەم بابەتەدا پێمخۆشە تەنیا باس لە ئەدەب بكەم لە ئەدەبیش باسی ئەو دوو جۆرە شیعرانە بكەم كە لە دایكبووی رووداوەكانی هەر دوو جەنگی یەكەم و دووەمی جیهانین.

دیارە دوا بەدوای كۆتایی هاتن بە جەنگ، نەخشەی جیهان گۆڕا و وڵاتان بەسەر جەبهەی سەركەوتووان دابەشكران، ژمارەیەكی زۆر لە وڵات و نەتەوەی جیاجیا كەوتنە ژێر دەسەڵاتی سەركەوتووانی جەنگ و لەلایەن سوپا و دەسەڵاتدارانیەوە ئەو وڵاتانە داگیركران، رەنگدانەوەی كاری داگیركەران بەسەر بزووتنەوە سیاسییە رزگاریخوازەكان تەواو دیاردەكەوت، وەك سەركوتكردنی بیروڕا وكپكردنی هەر بزاڤ و كۆمەڵەیەك كە داوای مافی سەربەخۆیی و رزگاری وڵات لە ژێر ركێفی داگیركەران بكات، لێرەدا شیعری (هەڵچوون = انفعالات) لە نێو ئەدەبیاتی گەلانی ژێر دەست رەگ و ریشەی داكوتا، ئەمجۆرە شیعرە سیمای تایبەت بەخۆی هەڵگرتووە كە لە هەموویان دیارتر گوتاریی و راستەوخۆی وسۆزدارییە، دیارە شیعرێك بۆ رێكخستنی جەماوەر و جۆش و خرۆشدانیان بێت، دەبێ شیعرێكی سادە و عاتفی و راستەوخۆیی بێ، جگە لەمانەش  سیمای كۆمەڵایەتی  و ئایینیشی پێوە دیارەن كە گوزارشت لە داب و نەریتی ناو كۆمەڵ و خواست و ئاواتەكانیان دەكات، دەكرێ شیعری نەتەوەیی و نیشتمانی و ئایین پەروەری و زانستی و كۆمەڵایەتی و دڵداری و ستایش بە یەكتر كردن، ئەمانە هەموو بخرێنە ناو بازنەی شیعری هەڵچوونەوە.

جۆرێكی دیكەی شیعر دوا بە دوای كۆتایی هەردوو جەنگەكە زۆر بەهێز و تواناوە سەری هەڵدا كە شیعری (تێڕوانین = التاملات)ە كە زیارتیش لە شەست و حەفتا و هەشتەكانی سەدەی بیستەم بنەماكانی جێگای خۆیان گرت، سەرەتا لە ئەوروپا لە ئەنجامی بێهودەیی و بێئومێدی لە ژیان چەندین تەوژمی شیعری نوێ پەیدا بوون لەوانە: دادایزم و سوریالیزم كە تەواو لە هیچ جۆرێك لە شیعریان نەدەكرد كە لەمەو پێش لەناو گەلانی ئەوروپادا هەبوون، ئەم جۆرە شیعرانە بەوە دەناسرێنەوە كە پابەندی هیچ مەرجی شیعرنووسین نین لە كێش و سەروا و رێتم و مانادا، ئەمجۆرە شیعرانە هزرین و شاعیر بە قووڵی دەچێتە ناو كڕۆكی هەر بابەت و ئامانجێك و خاوەن ستایلێی رۆشنەگەرایی و مەعریفی ورد و رۆشنن، پێویستە لەسەر خوێنەری ئەمە جۆرە شیعرانە پاشخانێكی رۆشنبیری و ئەدەبی دەوڵەمەندی هەبێت، (زمان) لە شیعری تێڕوانیندا كراوە و سیمبوڵییە، مەرج نییە وشە بەو واتایەی خۆیەوە بەكار بێت كە جاران مانایەكی  دەبەخشین گەمەی زمان دیارترین ناسینەوەی شیعری تێڕوانینییە، هەروەها دەركەوتنی ئاسۆی (پەخشانە شیعر)یش گەورەترین دەسكەوتی ئەم ستایلە شیعرییە، كە رێڕەوی شیعری بە تەواوی گۆڕی، لەوەتەی شارل بۆدلێر و رامبۆ بەمجۆرە شیعریان بڵاو كردۆتەوە و سیما و  یاسای پەخشانە شیعریان داڕشتووە، تا ئەو چركانەی ئێستاكە تێدا دەژین كاریگەرن و شوێنی خۆیان لەسەر هەموو ئەو شاعیرانە جێهێشتووە كە شوێنكەوتەی ئەوانن، دیارە پەخشانە شیعر لە ئەدەبی عەرەبی لەسەر دەستی ئەدۆنیس سەری هەڵدا كاتێ كە لە ژێر كاریگەری شیعرەكانی بۆدلێر و رامبۆدا ویستی گۆڕانكاریەكی بنەڕەتی بخاتە نێو شیعری عەرەبیەوە، لەو رۆژەوە شیعری عەرەبی لە ژێر چەتری پەخشانە شیعردا سێبەر لە خۆی دەكات و بە هەزاران شاعیری دیكەی عەرەب هەر لە ژێر ئەو چەتر و رەنگڕێژەیەدا درێژە پێدەری ئەدۆنیس و ئەوانی ترن.

ئەمە هەر شیعری عەرەبی ناگرێتەوە، بێگومان لە ئەدەبی توركی و فارسی و كوردی و ئەفغانی و زۆربەی زۆری ئەدەبیاتی گەلانی رۆژهەڵاتی دەگرێتەوە، هەر كۆمەڵە شاعیرێك لەو نەتەوانە بەجۆرێك كەوتوونەتە ژێر وەرگرتنی شیعری نوێ، دیارە لە ئەدەبی كوردیشماندا پەخشانە شیعر بەهۆی كاریگەری و ئاڵۆگۆڕی رۆشنبیری لەگەڵ گەلانی دراوسێ بەتایبەتیش ئەدەبی عەرەبیەوە بووژانەوەی بەخۆیەوە بینیوە، كە دەتوانم بڵێم لە ساڵانی هەشتاكانی سەدەی پێشوودا لە بەرهەمی چەند شاعیرێك دیاركەوتن.

دیارە وەك زەمەن و وەك شوێن و كاریگەرییە كۆمەڵایەتییەكان شیعری (تێڕوانین) لە جۆرەكانی دیكەی شیعردا زیندووترە، بەهۆكاری  ژیانی نوێ و هاتنە ناوەوەی تەكنەلۆژیا بۆ ناو ژیانی مرۆڤی ئەم سەردەمە و ئاڵۆزبوونی كایە سیاسی و ئابووری و رۆشنگەراییەكان، شیعریش دەبێ خۆی بۆ سەردەمی تازە و داخوازیەكانی بگونجێنێت و بۆ هاوتەریبی هزر و پرسیارەكاندا خۆ ئامادەكاری هەبێت لە وەڵامدانەوەی ئەو چەمكە پرسیارانەی كە بە بەردەوامی شیعر تەرحیان دەكات و دەیانخاتە ناو كەژ و هەوای گفتوگۆ و ئاڵۆگۆڕكردنی فیكر، نوێخوازی هەر وەك بریتۆن لە بەیاننامەكەیدا كە لە ساڵی 1924 بڵاوی كردەوە دەڵێت: "گۆڕانی جیهان"ە، گۆڕان بەمانای دروستكردنی بەهەشت لەسەر زەمین، نەك بەدواكەوتنی بەهەشت لەمردندا.

دەتوانرێ ئاماژە بەوە بدرێت كە ئەفسانەی ئەدەب لە سەدەی بیستەمدا ئەفسانەی دەركەوتنی ئەمجۆرە شیعرانە بوون كە بە شیعری تەئەمولات ناسراوە، كە لەو بازنەیەدا خەیاڵ بە پانتایی ئازادبوونی زمان فراوان دەبێت، زمن كۆتی تەقلید بوون و پابەند بە كۆنەكانی خۆی لەسەر خۆی راماڵی، خەیاڵ چووە نێو ئاسۆیەكی زێدەفراوانتر، تا خەیاڵیش بەری هێزی واڵابوونی بەردەمی ئاچوغ بێت، هێندەتر شیعر لە تەئەموڵاتی خۆیدا باڵ دەگرێ و تا توانا و هێزی لەبەردایە لە فەزایەكی كراوەدا بە دوای كەشفكردنی ئەو پەنهانانە دەگەڕێ كە بە درێژایی چەندین سەدە لوغز و پرسیاری بێ وەڵام بوون، ئەمڕۆ هیچ پرسیارێك لەبەردەم شیعری نوێدا ئەستەم و سەخت و مەحاڵ نییە، گرنگ ئەوانەن كە پرسیاریان ئاراستە كراوە هێز بدەنە بەرخۆیان چۆن بتوانن وەڵام بۆ پرسیارەكانی نوێخوازی بدۆزنەوە.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌