2010-07-24

رەزوان عەبدولقادر كۆسانی:

ئاشكرایە نووسەرانی فولكۆری كورد لە كوردستاندا لە هیچ قۆناغێكی ئەم مەیدانەدا لە هەوڵ و كۆشش نەكەوتوون بۆ رێگا كردنەوە و چەسپاندنی بیر وڕای مرۆڤایەتی، چونكە نووسەری فۆلكۆر رۆڵەی گەلە و بیر و باوەڕ لە ناخ و دەروونی گەلەكەیەوە سەر هەڵدەدات و هەست و كەرەستە بەرهەمەكانی تەنیا لە یەك سەرچاوە هەڵدێنجێت، ئەویش بریتییە لە خستنەڕووی گیروگرفتی كەلەپوور و داب و نەریت ودۆزینەوەی رێگایەكی راست و سانا بۆ بوژاندنەوەیان و سەركەوتنیان.

ئێمە فۆلكلۆر پەروەر پێویستە لەسەرمان وەك بیل بیلەی چاومان بیانپارێزین و هەموو هێز و توانایەكمان تەرخان بكەین بۆ چەسپاندنی ئەم لایەنە و گەشەپێدانی تا ببێتە مەشخەڵێكی تروسكەدار بە تیشكی خۆی هەموو كون و كەلەبەرێك لە كوردستاندا رووناك بكاتەوە و هەر بیر و ڕایەكی نادروستیش دەربارەی كەلەپوور و داب و نەریتی نەتەوایەتی هەبێت رایماڵێت، تا نەبێتە كۆسپ و تەگەرە لە رێگای بووژاندنەوەی، چونكە ئەگەر چەند هەنگاوێك بەدوادا بگەڕێینەوە دەبینین لە ناوچەی كوردستاندا یەكەم جولانەوەی فۆلكلۆری بۆ كەلەپوور و داب و نەریتی كوردەواری بە چاوێكی تەسك سەیر كراوە یان پێشبڕی لێكراوە، بەڵام كۆڵنەدانی نووسەرانی ئەم مەیدانە هەر چاو تەسكیەكی بەرامبەر بە "پەندی پێشینان و ئەفسانە و حەقایەتەكانی" نەتەوەكەمان هەبوو لادران جا بۆ خۆهاندان و گەشانەوەی كەلەپووری نەتەوایەتی پێویستە بگەڕێینەوە پێش مێژووی زانستی، چونكە پەیوەندی بە مێژووی كۆنمانەوە هەیە ئەم هەڵوێست و ئاوڕدانەوەیەش دەمانگەیەنێتە كەلەپووری نەتەوەكانی دەوروبەرمان.

ئەوەتا وڵاتانی پێشكەوتوو هەر لە كۆنەوە كەوتوونەتە خۆ بە گورج و گۆڵی روویان كردۆتە كۆ كردنەوە و لێكۆڵینەوەی داب و نەریت و كەلەپووری نەتەوەكەیان، چونكە داستانی قارەمانیەتی و ئەڤین و دڵداری بەردەوام لە ژێر بەشی فۆڵكلۆردا كۆ دەبنەوە و دەبوژێنەوە، بە درێژایی مێژوو. گەلان لە خەبات و  تێكۆشانی فۆلكڵۆری بێوچان و بیر و لێكدانەوەی خۆیان لەم بوارەدا وەدەست دەهێنن و بابەت و بەرهەمی بە پێز و نایاب بۆ دەخوڵقێنن، تا باری دواڕۆژیان وەك ئاوێنە تیشك بداتەوە.

ئێمەی كوردیش داب و نەریت و كەلەپوورێكی فۆلكلۆری گەلێ بە پێز و فراوانمان هەیە، ئەگەر لە هی نەتەوەكانی تر زیارتر نەبێت كەمتر نییە و شان بە شانی كەلەپووری نەتەوەكانی سەر ئەم زەمینە سیما و هەناسە و ئاواتی مرۆڤی كوردی پاراستووە. جا هەر  نەتەوەیەك چەند وشیار بێت زیاتر دەتوانێت سامانە شاردراوەكەی بپارێزێت و بەرەو پێشەوەی ببات، ئەم لێكۆڵینەوەی كەلەپووری نەتەوایەتی هاوبەشیمان دەكات لەگەڵ نەتەوەكانی تری ئێراق.

گومانی تێدا نییە هەموو نەتەوەیەك لەسەر زەمیندا خاوەنی سامانێكی گران بەهای كەلەپووری فۆلكلۆری نەتەوایەتی خۆیەتی و هەموو كات شانازی پێوە دەكات و سوودی لێ وەردەگرێت. چونكە فۆلكلۆر بەسەرچاوەیەكی گرنگ و بنچینەی ئەدەبی نووسراو دادەنرێت.

مامۆستای نەمر عەلادەین سەجادی لە پەرتووكی مێژووی ئەدەبی كوردیدا دەڵێت: "كەلەپووری فۆلكڵۆری كوردی ئەو گەوهەرە و وشە جوانانەن كە لە دەم و لێوی شاعیر و ئەدیب و نووسەری ئەو قەومە دێتە دەرەوە".

دیسان كەلەپوور وەك چۆن ئەمەیان دەگرێتەوە ئەوەش دەگرێتەوە هەر شتێك بە زمان لە هەر زەمانێكدا دەربارەی زانست یا دەستكردێكی جوان یا پیشەیەكی نایاب گوترابێت لەسەر ئەم قسەیە هەر شتێك شاپەڕی خەیاڵی شاعیرێكی  دەست نەخشینێكی – دەست رەنگینێكی یان پیشەكاری گەیشتبێتە كەلەپوورە و بەمێژووی كەلەپوور دادەنرێت. چونكە مێژووی كەلەپوور بڕبڕەی مێژووی رامیاری وئابووری و كۆمەڵایەتی گشت نەتەوەیەكە. فۆلكلۆر رووناكیەكی مێژووی تایبەتە، بەڵكو هەوڵدانێكە بۆ بووژاندنەوە و كارلێكردن و گۆڕینەوەی جۆرەها رۆشنبیری جا چ لە نێوان ئەوروپای پێشكەوتوو بێت یان لە نێوان گەلانی جیهان دابێت یان لە نێوان رۆشنبیری پێشكەوتوو دواكەوتوو دابێت، مێژوو بە درێژایی رۆژگار ئەم جۆرە رۆشنبیرییەی گەیاندۆتە یەك، دووریش نییە یەكێك لەم جۆرە رۆشنبیرییە ماوەیەك بڵاو بووبێتەوە كۆنترین چیرۆك كە گەیشتووتە دەست زانایانی ئەم بوارە ئەگەر تۆزێك بە وردی سەیری بكەین پڕیەتی لە ئامۆژگاری و تاقیكردنەوە و شتی بە سوود و بە كەڵك.

ئەو شتانەی كە ئێستا گوێمان لێ دەبێت دەربارەی فۆلكلۆر و داب و نەریتی نەتەوایەتی زۆربەیان هی كاتی مرۆڤی كۆنەوە و هەر ماوەتەوە وەك داستان و ئەفسانە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر چاك سەرنجی بدەینێ لە چاو چەند چەرخێكدا هەر پێشكەووتووە وەك لە چیرۆكەكانی بابل و ئەفسانەی گوێ ئاگردانی كورد و داستانی هیند و رازی میسریەكاندا دەبیندرێت ئەمانە هەموویان بوونەتە هۆیەكی سەرەكی بۆ ناساندنی وڵاتەكانیان لە جیهاندا.

هەرچەندە بەرەبەیانی كەلەپوور و داب و نەریتی كورد تاریك بووە، بەڵام بە پێی دەسەڵات رۆشنبیران كۆششیان كردووە بۆ زیندووكردنەوەیان چونكە بیروباوەڕ و خوڕەوشتی باب و باپیرانیان بووە زۆریان لەدەماودەمەوە خستۆتە سەر بەرد و كاغەز، ئێستاش هەروەكو لە سەرەتادا بێت هەروایە بە دەم دەگێڕدرێتەوە كار و كردەوەی رابردوون، گەلێك راز و نیازیش هەن بە چاوی سووك سەیر دەكرێن، بەڵكو بە شتێكی بێ سوودی دەزانن، وەك ئەم قسانەی بە شەو لە دیوەخانان دەگێڕدرێنەوە یان گێڕانەوەی داپیر و باپیرە بۆ منداڵەكانیان بۆ كات بەسەر بردن و خۆ خافڵاندن.

هەر ناوچەیەكی كوردستان بگەڕێن هەزاران چیرۆكی فۆلكلۆری وای تێدایە و كە هەموو پڕیەتی لە داستان و چۆنیتی ژیانی كۆمەڵایەتی و پەند و ئامۆژگاری. كەوابوو ئەدەبی فۆلكلۆری كوردی لە هەموو كات و سەردەمێكدا بە فەرهەنگێكی نەتەوایەتی یان (ئەنسیكلۆپیدیای) كوردی دادەنرێت.

بۆیە لێرەدا دەڵێم پێویستە حكوومەتی هەرێمی كوردستان مۆزەخانەیەكی تایبەت بە بە كەلەپووری نەتەوایەتیمان بكاتەەوە. بۆیە ئەوەی ئەو میوان و كەسانەی لە دەرەوەی كوردستان دێن و خەڵكی بێگانەن لەنزیكەوە ئاشناییان هەبێت و بزانن ئێمەش خاوەن كەلەپوورێكی دەوڵەمەندی تایبەت بە خۆمانین، هەروەها گۆڤارێكی تایبەتیش  بە كەلەپوور دەربچێت بە زمانی عەرەبی و ئینگلیزی كوردستان زیاتر دەناسرێت و پێشدەكەوێت، بەراستی هەموو میللەتێك لە جیهاندا بە كەلەپوورەكەی دەناسرێت، چونكە كەلەپوور ناسنامەی گەلە.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌