2010-08-14

جەمال گردەسۆری:

قەدری جان شاعیر و سیاسەتمەدار و چیرۆكنووس و وتارنووس و وەرگێڕ یەكێكە لەو شۆڕە سوارانەی بواری جیاجیا، لە ساڵی 1911 لە شارۆچكەی دیرك لە نزیك ماردین لە دایك بووە، لە ساڵی 1928 – 1931 لە خانەی مامۆستایان خوێندوویەتی، بەهۆی جموجۆڵی سیاسیەوە لە دەست تەنگەتاوی دەسەڵاتی تورك ئەوێی بەجێ هێشتووە و رووی كردۆتە كوردستانی رۆژئاوا، لەوێ خوێندنی خانەی كشتوكاڵی تەواو كردووە، بۆتە مامۆستا، دوای چەند ساڵێك چۆتە مۆسكۆ لەوێ چاوی بە بارزانیی نەمر كەوتووە، دوایی گەڕاوەنەوەی بارزانیی نەمر بۆ نیشتمان قەدری جان روو دەكاتە بەغدا و دەبێتە میوانی بارزانیی نەمر، لە ساڵی 1939 ژنی هێناوە، لە ساڵی 1959 گەڕاوەتەوە سوریا و لەوێ چەند جارێك بەند كراوە، شاعیر لە دونیای شیعرەكانیدا گەلێك دەست باڵا بووە زۆربەی ئەو رووداوە مێژوویانەی كە لە كوردستان روویانداوە جا لە هەر پارچەیەكی بێت، شاعیر لە وەسف و زیندووكردنەوەیان درێغی نەكردووە، دەتوانم بڵێم وەك مێژوونووسێك راستی رووداوەكانی بە شیعر تۆمار كردووە، بۆ نموونە لە رووخانی كۆماری كوردستان و لە سێدارەدانی قازی محەمەد بناغە و كۆڵەكەیەكی دیكەی دوو شیعری قەدری جانە، لەناوچوونی ئەم كۆمارە كە تاقە هیوا و مەبەستی هەموو كوردێك بووە لەو سەردەمەدا رووداوێك نەبووە، كە مرۆڤی كورد لێی بێدەنگ بێت، هەروەها لە سێدارەدانی پێشەوا كە ویژدانی مرۆڤی هەژاندووە، بەتایبەتی ئەو كوردانەی كە لەگەڵ رووداوەكاندا بوون و بێئاگا نەبوون، شاعیر ئەم رووداوە پڕ كارەساتە  دڵ و گیانی بریندار كردووە و  لە ناخەوە هەژاندوویەتی، بۆیە لە شیعری شینا پێشەوا ناوەڕۆكی تەواوی رووداوەكەی وەرگرتووە، لە شیعرەكەدا  دوعا و نزا لەوانە دەكات كە هاوكاری شای ئێرانیان كردووە، هەروەها لە شیعرەكەدا ئامۆژگاری ئێزگەی تاران دەكات و دەڵێ ئیتر با بەس بێت شاهـ پەرستی، بەڵكو پێش دەڵێ بۆ پاشماوەی كۆمارە خەم هەڵگرە، بۆ منداڵانی بێ باوك، بۆ ژنی بێ پیاو بگرین، بۆ دایكی شەهیدان فرمێسك بڕێژە، شاعیر لە زۆربەی شیعرەكانی یەكێتی بابەتیان تیادا پەپڕەو كراوە، لە خوێندنەوەی شیعرەكان و سەبارەت بە هەوڵی هەر لە دەستپێكەو كۆت و بەندی كلاسیكی شكاندووە، لە بڵاوكردنەوەی یەكەم شیعری لە ژمارەیەكی  گۆڤاری هاوار لە ساڵی 1932 كێشی خۆماڵی بەكاری هێناوە و بایەخی بە سامان و كەلەپووری نەتەوەیی داوە و سوودی لە ئەفسانە و پەند وكەرەسەی فۆلكلوری وەرگرتووە، جگە لە كاریگەری ئەدەبی كوردی ئەدەبی فەڕەنسی و توركیش كاریگەری هەبووە و وەكو شاعیرێكی داهێنەر هاتۆتە مەیدانەوە و بە وەرگرتنی سوودی ئیلهامی داهێنانی ئەنجام داوە، لە رووی بیروباوەڕەوە نەتەوەیی بووە و لە رووی پەیڕەویشەوە ریالیزمی سۆشیالیستی بووە، لە روویەكی دیكەوە یەكێ لەو خاڵە گرنگانەی شیعری قەدری جان لە شیعری كۆن جیا دەكاتەوە، ئەو زمانە پاك و پاراوە و رەوانەیە كە بە كاری هێناوە، هەروەها لە بواری هەستی نەتەوایەتیدا قەدری جان لە منداڵیەوە هەستی بەوە كردووە لەبەر ئەوەی كوردە بە چاوێكی نزم تەماشا كراوە، هەر لەو كاتەوە دوژمنی خۆی ناسیوە، بۆیە مەسەلەی نیشتمانی گەلەكەی خۆی بە مەسەلەی نیشتمانی هەموو میللەتە زوڵم لێكراوەكان بەستۆتەوە، ئەمە تویشكی ناوەڕۆكی شیعریەتی، قەدری جان لە شیعرێكدا بە دیكتاتۆر دەڵێ گەورەیی بە پارە و ماڵ نییە، بەرەوشت و زانینە، ئەوە باش بزانە ئێمە خاوەن ماڵین، لە رەوشت و بیروباوەڕ دەوڵەمەندین، ئەو كۆشك و سەرایەی تۆ لێی دانیشتووی بە فێڵ و خوێن دروستت كردووە، هەموو هەڵدەوەشێتەوە، ئەمانە ناوەڕۆكی ئەو شێوەن بەناوی بەگێ ئاخر زەمان لە كۆتاییدا بە یادی كۆچی دوایی 38 ساڵەی ئەمڕۆڤە مەزنە هەرچەندە لێی بدوێین هێشتا ناتوانین ماف بە زیان و ئاستی هۆشیاری سیاسی و شیعر و چیرۆك و وتارەكانی بدەین، ئەوەی ماوە لەم یادە دابێژین ئەم شاعیرە لە هەر چوار پارچەی كوردستاندا ناسراوە و مخابن لە تەمەنی 61 ساڵی كە خزمەت و بەرخودانی تیادا كردووە و لە 9/8/1972 كۆچی دوایی دەكات و لە گۆڕستانی مەولانا خالیدی نەقشبەندی لە دیمەشق نێژراوە، هەزاران سڵاو لە گیانی پاكی ئەو شاعیرە مەزن و لێهاتووە و پڕ بەخششە لە خزمەتی نەتەوەكەی لە بواری سیاسی و ئەدەبی كوردیدا.

* تێبینی بۆ هەندێ لایەنی پێویست سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:

1- رەگەزی نوێی شیعری كوردی لای قەدری جان – قەهمی شوكری عەبدوڵڵا دەزگای سپێیز 2006 .

قەدری جان – ژیان و بەرهەم 1911  - 1972 مەریوانی عومەر دەوڵەتی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم – سلێمانی 2006 .

3- مێژووی ئەدەبی كوردی – بەرگی حەوتەم – 945 – 1975 د. مارف خەزنەدار، دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی ئاراس – 2006

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌