2010-08-21

بۆتان جەلال

تاهیر بن جلون رۆماننووس و شاعیرێكی بە نەژاد عەرەبە، بەڵام هەمیشە دەخوازێ پێیبڵێن نووسەرێكی فەڕەنساویە، چونكی دانیشتووی فەڕەنسایە و بە زمانی فەڕەنسیش  دەنووسێت، كەچی فەڕەنسییەكان پێیان باش نییە بە  نووسەرێكی وڵاتەكەیان ناونووسی بكەن و هەرگیز ناویشیان نەخستۆتە لیستی ناوی وێژەوانانی فەڕەنسایی، نەك ئەمە تەنیا تایبەت بێت بە تاهیر، ئەوانەی لە فەڕەنسا غەریبن و رەگەزنامەی وڵاتێكی دیكەیان هەیە و تازە بوونەتە فەڕەنسی ئەوانیش بە هەمان پێوەر مامەڵەیان لەگەڵدا دەكرێت، ناشیانەوێ ناوی ئەمجۆرە نووسەرانە بچێتە ریزی ئەو ناوە گەورە و بلێمەتانەی كە تا مێژوو ماوە جێگای شانازی فەڕەنسایەكانن وەك جان جاك رۆسۆ و فیكتۆر هۆگۆ و ستنداڵ و بلزاك و تا دەگاتە سارتەر و ئەلبێر كامۆ، ئەمەش مایەی نیگەرانییە بۆ نووسەرێكی وەك تاهیر بن جلون، بەتایبەتیش لەو رۆژە كە بە چاوی خۆی كتێبە چاپكراوەكانی لەو پێشانگایە بینی كە (ریفیۆ ئۆف بۆكس) لە شاری لەندەن سازی كردبوو چۆن لە خانەی (نووسەرانی بیانی) دانرابوو، كەچی نووسەرە فەڕەنسییەكان هەموویان لە یەكڕیز دانرابوون، بن جلون زۆر سەیری بەو كردەوەیە هات كە ئەو خۆی پێ فەڕەنسییە و هەڵگری رەگەزنامەی فەڕەنسی و خەڵاتی (غۆنكۆر)ەكە گەورەترین خەڵاتی ئەو وڵاتەیە، كەچی ناوی لەگەڵ نووسەرانی بیانی هاتووە!

لێرەدا پرسیار ئەوەیە بۆچی ئەم نووسەرە نایەوێت وەك نووسەرێكی عەرب بناسرێ؟ لەگەڵ ئەوەش خوێن و گۆشتی لە خاكی وڵاتی مەغریبەوە پەیدا بووینە؟ مرۆ حەقی خۆیەتی لە پێناو زیاتر خۆشتركردنی ژیانیدا وڵاتەكەی خۆی جێبهێڵێت و بڕواتە مەفتەنێكی دیكە و رەگەزنامەی ئەو مەفتەنەش وەربگرێت و پێست و رەنگی خۆی بگۆڕێت و لە رێگەی پڕۆژەیەكی  مرۆیانەدا تێكەڵ بە خاك و خۆڵی وڵاتێكی بێگانە ببێ و خاكە تازەكەی خۆش بوێت، بەڵام نەنگیە تۆ رقت لە رەگەز و رەسانەیتی خۆت ببێتەوە و بە چاوێكی سووك تەماشای بكەیت و بخوازی لەو رەگەزە نەبایتایە؟ یان نكۆڵی لە نەژادت هەبێت و بەرگری لە ئەسڵ و فەسڵی خۆت نەكەیت! ئایا مەرجە ئەوەی بە زمانێكی دیكەی جیاواز لە زمانی دایك بنووسێت پێویستە رەگ و ئینتیماشی بۆ ئەو نەتەوەیە دروست بكات؟ نەخێر، ئەوەتانێ زۆرێك لە ویژەوانانی ئەفریكایی بە زمانی ئینگلیزی یان فەڕەنسایی دەنووسن، وەلێ خۆیان لە نەتەوەكەیان جیا نەكردۆتەوە و هەمیشە شانازیان بەنیشتمانەكەیان كردووە، لەو جۆرە نووسەرانەش گەورە نووسەری دیار و لێهاتوو (سانگور) و (ئیمێ سیزەر) و (سوینكا)ی نێجیریایی كە لە ساڵی 1986 خەڵاتی نۆبڵی لە ئەدەب پێبەخشراوە، جگە لەمانەش ژمارەیەك لە نووسەرانی جەزائیری كە سەرەڕای ئەوەش داگیركەرانی وڵاتەكەیان رێگایان پێنەدان بەزمانی عەرەبی بنووسن، بەڵكو بەرهەمەكانیان گشتی بە فەڕەنسایی بڵاو كردۆتەوە هەرگیز نەیانوتوە جەزائیری و عەرەب نین لەوانەش وێژەوانی هەرە بەناوبانگیان (كاتب یاسین) كە خاوەنی ڕۆمانی (ئەستێرە)یە و بە یەكێك لە نایابترین رۆمانەكانی فەڕەنسایی لەقەڵەم دەدرێت و (غابیشیان بیكون) لە كتێبەكەیدا ناوی ئەو نووسەرەی لە ریزی نووسەرە نوێیەكانی فەڕەنسی داناوە، كەچی قەت نەیگوتووە من فەڕەنسیم!! بە پێچەوانەوە فەڕەنسای جێهڵا و گەڕایەوە نیشتمانەكەی و دەستی كردووە بە نووسینی شانۆگەری بە دیالیكتی جەزائیری بۆ ئەوەی هەموو چین و توێژێكی وڵاتەكەی لە باكوور تا باشوور تێبگەن، بەردەوامە لەسەر پێشكەشكردنی هزرە تازەكانی بۆ سەرجەم هاووڵاتیانی و خزمەتێكی بەرچاویان دەكات.

ئەوانەی دەیانەوێت لە رێگای گۆڕینی زمان و نەتەكەوەیانەوە ناوداری زیاتر پەیدا بكەن و خەڵاتە نەمرەكان بەدەست بهێننن ئەمەیان نەنگی و هەڵەیەكی گەورەیە، چونكە مرۆڤ نەخاسمە نووسەران هەتا بگەنە ئەو ئاستەش خەڵاتی جیهانیی بەر بەرهەمەكانیاوە وەربگرن، بەڵام نكۆڵی لە نەتەوە و زمانی دایكیان بكەن، ئەوە ویژدانیان ئارام نابێت و جەستەیان لە بۆنی رۆحی نیشتمانەكەیان بەتاڵ دەبێت، ئەگەر رۆمانەكانی تاهیر بن جلۆن بخوێنێتەوە لە هیچ بەرهەمێكدا جوگرافیا و مێژووی فەڕەنسییەكانی تیا نادۆزیتەوە، گوێت لە دەنگی ترپەیەكی دڵی یەكێك لە شەقامەكانی پاریس یان شارێكی دیكەی نابێت. ئەوەتە لە رۆمانی (ئەگەر كۆچ بكەیت) یان (شەوی قەدر) كەش و هەوای رۆمانەكان و پاڵەوان و رووداوەكانیان هەموویان لەناو جەرگەی مەغریبەوە كە وڵاتەكەیەتی هەڵقوڵاون و رەگ و بۆنی ئەو وڵاتەیان لێ بەرجەستە بووە، لەوەش گرنگتر فۆلكلۆری مەغریبی زۆر بە شێوازێكی ئەندازەیی و لێهاتووانە خراوەتە نێو چیرۆك و گێڕانەوەكان بە جۆرێك وا بە كارامەی كاری لەسەر كردووە تاكو هەموو خەڵكی لە رێگاوە بەرجەستە كردنی  فولكلۆرەكەوە بە مەغریبیان ئاشنا بكات، نووسەر هەرچەند خۆی لە تاراوگە رابهێنێ فێری زمانی دیكەش بووبێت، مەگەر گروپی خوێنی بگۆڕێت، ئەگینا ناتوانێ لە رووح و ویژدانی میللەتەكەی خۆی بترازێنێت.

بەرامبەر بە خزمەتە گەورە و بەرچاوانەی تاهیر بن جلون پێشكەش بە مەغریب و هەموو جیهانی كردووە و لە پاراستنی كولتووری وڵات و نەتەكەوەی دەستی باڵای هەیە و لە هەمانكات توانیویەتی كولتووری عەرەبی و ئیسلامی بۆ میللەتانی دنیا لە رێگای نووسینەكانیەوە بگوازێتەوە و دەوڵەمەندیان بكات، ئەمساڵ خەڵاتی (ئەركانە)ی جیهانیی كە گەورەترین خەڵاتە لە مەغریب و لەسەر ئاستی جیهان باوەڕ پێكراوە و ساڵانە بە باشترین شاعیر دەبەخشرێت، بە تاهیر بن جلون درا، ئەمەش پاداشتێكی مێژوویی گرنگە كە بەم شاعیر و نووسەرە ببڕێت.

تاهیر بن جلون لە نووسینەكانیدا بە دوو ئاراستە داهێنانەكانی ئاو دەدات، چ وەك هۆزانڤانێك لە شیعرەكانیدا نوێكاری و ستایلی تازە لە زمان و چڕكردنەوەی خەیاڵ و بابەتیانە دەبیندرێن و خۆی لە قەرەی مەسەلەی هەستیار و گرنگەكانی مرۆڤ دەدات لەوانە سێكس و تەنهایی ئادەمیزاد و كێشەی ئاوارەیی و ئایین و بەرجەستەكردنی كولتووری ئیسلامی لە ئەدەبی جیهانیدا، وەك پەخشان نووسێكیش بەرهەمە درامی و چیرۆك و رۆمانەكانی بە ئاقارێ دەبات گفتوگۆكردن دروست بكات و خوێنەر لەگەڵ خۆیدا پەڵكێشی گەڕان بە دوای وەڵامە ئەزەلییەكان دەكات و پەیڤینی قووڵ و فەلسەفیانە دەخاتە بەردەستی خوێنەرەكانی، نیو سەدەیە تاهیر بن جلون شیعری جوان و رۆمانی بە پێز پێشكەش دەكات، هێشتا قەڵەمەكەشی بە بڕشت و پڕ توانایە.

ئەم نووسەرە لە ساڵی 1944 لە شاری (فاس)ی مەغریبی لە دایكبووە، ساڵی  1955 بە خێزانەوە دەچنە تەنجە و لەوێ دەچێتە قوتابخانەیەكی فەڕەنسی ساڵی 1966 لەگەڵ 94 قوتابی دیكە دەگیرێن و دەخرێنە بەندیخانە، بەهۆی چوونی بۆ نێو ریزی خۆ پیشاندەرانی كە قوتابیان دژی دەسەڵاتی ئەو كاتە  سازیان دابوو، لە (ریبات)ی پایتەخت خوێندنی فەلسەفە دەست پێدەكات و تا ساڵی 1971 لەسەر خوێندنی فەلسەفە بەردەوام دەبێت، دوایی بەهۆی بڕیارێكی میرییەوە خوێندنی فەلسەفە دەبێت بە زمانی عەرەبی بخوێندرێت، تاهیر روو دەكاتە فەڕەنسا و ئەمجارەیان خوێندنی زانستە دەروونناسییەكان دەست پێدەكات و هەر لەوێش كاروانی نووسین و بڵاو كردنەوەكانی دەخاتەڕێ، سەرەتاش وەك رۆژنامەنووسێك كە بێ لایەنی خۆی لە هەموو جۆرە بیر و باوەڕێكی سەلەفی یان نەتەوەیی یان لێبرالی دەپاراست و خۆی گۆشەگیر لە سیاسەت دەردەخست و لە رۆژنامەی (لۆمۆند) دەینووسی، لە پاڵ كاری رۆژنامەگەریی، شیعری بڵاو دەكردەوە.

ساڵی  1987 خەڵاتی (غۆنكۆر) بەرامبەر بەو بەخشش و داهێنانە سەرنج ڕاكێشەكانی لە شیعر و رۆمان پێدەبەخشرێت، بەتایبەتیش كاتێك رۆمانی (شەوێكی پیرۆز) سەدایەكی یەكجار گەورەیی لە نێوەندی رۆشنبیری  و فەڕەنسی و عەرەبی لێكەوتەوە.

نووسەر بوێرانە لە رێگای رۆمانەكانیدا لە دەرگای هەستیار و وروژێنەری دەدا نەخاسمە پەیوەندییە سێكیسییەكانی نێو كۆمەڵگای عەرەبی و ئەوانەی تازە وڵاتی خۆیان جێهێشتووە و وەك پەناهەندەیەك لە فەڕەنسادا نیشتەجێ دەبن، جێگا بایەخی لاوانی فەڕەنسییەكان بوو، چونكی  لە ئازار و ئاواتەكانیان دەدوا و یەكێكیشە لەو وێژەوان و رووناكبیرانەی لە رێگای ئازادی دەربڕینەوە دەرگا قفل دراوەكانی دەكردەوە و چارەسەری بۆ زۆرێك لە گرفتەكانی دەخستە بەردەستی ئەوانەی بە دوای چارەسەریەك بۆ كێشەكانیان دەگەڕێن.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌