2010-08-28

موحسین ئاوارە
لەم قۆناخەی ئستاماندا، رەوتە بە پەلە و خێراكەی دونیایی زانست و تەكنەلۆژیا و ئەلیكترۆن و ئەتۆم و جیهانگیری و ململانێ و پێشبڕكێی وڵاتە زەبەلاحە سەرمایەدارەكان لە بواری ژیان و ژیاری و جیهانبینی بە  تازەترین ئامراز و ماشینی سەردەم بە تەنكنیكی تازەكار، لە پاڵ ئەو زۆرانبازییە ئابووری و بازرگانییەی هەیە، هەروەسە ئاسانكارییەكان كە بە نوێترین و بە پەلەترین هەواڵ و پێزانین و چاپەمەنییەكان لە رێگای ئەنتەرنێت و كەناڵە ئاسمانییەكان دەستەبەر دەبێت، رۆژانە وشە و زاراوە و دەستەواژەی تازە لە دایك دەبن، زمانێك بۆ ئاخاوتن، زمانێك بۆ شیعر و ئەدەب بە گشت، زمانێك بۆ دیالۆگ و گوتار و تیۆری تازە و فەلسەفە و فیكر و تەنزیرات و رادەربڕین لە هەموو بوارەكان و ئاوڕدانەوەش لە سونگەی كاریگەرێتی رێبازەكان و كایە مەعریفی و رەهەندەكانی تر وەك دیاردە و پێكهاتەی فۆڕمی نوێ و ئیقاعی تازە و داهێنانی تازە، تیپیكاڵی یان ئاسایی، لە گۆشە نیگا و میحوەری ئایدیالیزم یا ماتیالیزم و هەر ئەزموون و تەجرەبەیەكی دی... كاروان دەڕوا و لە دوای خۆیدا چ ئاساوەرێك جیدێڵێ یان... نا.. كاروان وەستانی بۆ نییە هیچ بەربەست و دیوارێكی ئەستووریش ناتوانێ رایگرێ، جا هەوڵ و كۆشش و بابەتی بەرهەم هاتوو لە ژێر هەر ناو و رێباز و رێچكە گەراییەكا بێت چ وەك داهێنانی تاك كەسی یان گروپ و كۆ... هتد.
هەڵبەتە قسە كرد لەسەر ئەم دوو زاراوەیەش زۆر هەڵدەگرێ... بەڵێ (دەقی داخراو و دەقی كراوە) وەك دوو زاراوە یا بڵێین دوو چەمكی هاوتەریب و هاودژ یان دوو جەمسەری ئەم سەر و ئەو سەر لێك گرتوو و لالوت یان جار جار تەبا... بۆ قسە كردن و شەن و كەوكردنیان بە جیا جیا ئەم هەویرە ئاوێكی زۆری گەرەكە، لەگەڵ ئەوەی لەم ساڵانەی دوایانەدا نووسین و بیر و بۆچوونی هەمە جۆرە و مشتومڕی زۆری لەسەر كراوە، لێرە و لەوێ، منیش لەلای خۆمەوە چەند سەرنج و راو راڤەیەكم هەیە بۆ بە دەوڵەمەندكردنی ئەم بابەتە لە پاڵ دەستنیشانكردنی جیاوازییەكانیان و چەندین رێچكەی تری لێ دەكەوێتەوە.
لێتۆژینەوەی رەخنەیی و ئەنترۆپۆلۆژی (مرۆڤزانی) و مێژوویی و ئەركیۆلۆژی (ئاسەوارزانی) و هەموو زانینەكانی تر سەبارەت بە مرۆڤ و دەربڕین وبەرهەمەكانی هاوڕە و لەگەڵ هەڵوەشاندنەوە و تێكشاندنی جەستە زەمەنیەكان و بونیادە پێكهاتەكان چ بە دەستكاری یان رێكخستنەوە بێت یان داهێنانی تازە و گەلێ زانیاری و زانستە مەعریفیەكان و نهێنییە گەردوونیەكانی بۆ ساغكردووینەوە، لەم نێوەندەشدا لایەنی ئێستاتیكی و ژانرەكانی ئەدەبی و فەلسەفی و گشت رەهەندو كایەكانی تر، چ لە رووی تیۆری یا پراكتیكی هەڵبەتە ئەفڕاندنەكان لە ژێر پرۆسەی هەر فۆڕم و چەمكێكدا بووبێت بە شێوە واڵا و روو گەشیەكەی یان داخراو هەڵبەتە دەقی زیندوو هەمیشە رەونەقی پەنجە رەنگینەكانی داهێنەرانی بە درەوشاوەیی بە ژیانەوەیە و نەمرە.
هەن زۆریشن عەوداڵانی نوێگەری لە گشت مەیدانەكانی ئەدەب و هونەرە جوانەكانی وەك نووسین زۆریان لەسەرنووسراوە وەك گوتن و چەند و چوون لە بارەیانەوە زۆر گوتراوە و مشتومڕیان بۆ كراوە، بێگومان هەر بزاڤ و رێباز و تەوژم و شەپۆڵانێك وەرچەرخانێكی تازە دێنێتە ئارا، فاكتەر و پاڵنەری خودی و بابەتی لە پشتە و زەمینەی لەبار و هەلو مەرجی مێژوویی و پاشخان و باكگراوەندێكی خۆی هەیە (كارل یا سبزر)ی فەیلەسوف دەڵێت:
(سەردەمی تەكنەلۆژیا و زانست جۆرێكە لە دەستپێكی دووەمی بەشەریەت رووە و هەنگاوی نوێ و داهێنانی نوێ و تازەبوونەوە لەگەڵ پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا و زانستەكان بەرەو پێشەوەتر رۆیشتووە)(*).
كەواتە ئەگەر هەر گۆڕانكاریەك لە هەر بوارێك لە بوارەكان ئەنجام درا بێ فۆڕمێكی تازە و جەوهەرێكی تازەی مەبەستداری لەگەڵ خۆداهێناوە، دیارە ئەو زۆرانبازیانەی لەسەر گۆی زەوی روو دەدات دژەكان یەكتر تەواو دەكەن یان بە بارەكەی تر دژەكان یەكتر رەت دەكەنەوە واتە لە یەكەم حاڵەتدا قەبووڵكردنی ئەوەی تر لە دووەمدا قەبووڵنەكردنی كە ئەم دوو جەمسەرە ئەم سەرە و ئەو سەری لێ گرتووین، ئەویش مەسەلەی (كۆن و نوێ)یە كە لە پێشدا باسمان لێوەكرد كە لە ئەنجامی ئەو پێشەكیەی كە خستمانە روویش هەر لە نێو ئەم بازنەیەدا ئەو دوو زاراوەیەش لە ئەنجامدا هاتۆتە ئارا، ئەویش (دەقی كراوە و دەقی داخراوە)، دیارە وشەی داخراو یان كراوە بۆ زۆر بوار و حاڵەتەكان بەكار دێ، كاتێ دەنووسرێ نامەیەكی كراوە بۆ (...) واتە نامەیەكە ئازاد و لەسەر لاپەڕەی رۆژنامەیەك یا لە هەر كەناڵێكی دەنگ و رەنگ ئاراستە دەكرێ بە پێچەوانەوەی نامەیەكی داخراو كە تایبەتە و نهێنی لە خۆ دەگرێ... یان كاتێ دەڵێین لیستی داخراو و لیستی كراوە بەتایبەتی لە پرۆسەی هەڵبژاردنەكاندا پەیڕەو دەكرێ یان دەرگا و دەروازەی كراوە و داخراو یا دەستی كراوە بەمانای سەخاوەت كە دەستی داخراو و قوچاو بە مانای رەزیلی دێ... هتد.
ئەوەی لێرەدا گرنگە سەبارەت بە بابەتەكەی ئێمە (دەقی كراوە و دەقی داخراو) كە لایەنی ئەدەب دەگرێتەوە بە گشتی، بەڵام بۆ ئەوەی پەرش و بڵاوی بە خۆوە نەبینێ لێرەدا باس لە دەقی كراوە و داخراو دەكەین تەنیا پەیوەستە بە شیعر و بەس.
* لە (دەقی داخراودا) پانتاییەكان سنووردارن و قاڵبی ئامادە كراوی هەیە و پەیوەستە بە یەكێتی بابەتی و ئۆڕگانی و ستراتیژیەتی پابەند بوون بە (نۆرماتیڤ) كۆمەڵە یاسا و رێسایەك هەر لە فۆڕم و ناوەڕۆك و شێوازە یەك (نەزم)یە داڕشتەیەكەی تا دەگاتە مۆنۆپۆڵكردنی شاعیر لە نێوەندی دوو جەمسەری لێكدراوی دەربڕین لەسەر هێڵی ئاراستەی زۆر جاریش راستەوخۆ (مباشر) بەتایبەتی لە شیعری كلاسیكیدا كە بە كێش و سەروا و عەرووزی و بڕگەیی خۆماڵی و رەمەكییەكان كۆتایی دێ... هتد.
* لە (دەقی كراوەدا) بە شێواز و فۆڕمە جیاجیاكانی و پانتاییە لیبراڵ و ئازادەكەی بە تێكشاندنی سنوورەكان و قرتاندنی رایەڵەكانی یاسا و رێسایە قاڵبدارەكان و داڕشتنە ستوونییەكانی كە سەربەستێكی تەواوی هەیە لە بەزاندنی یەكێتی بابەتی و ئۆرگانیدا.
- نووسەر و رەخنەگری هاوچەرخ (نەجات حەمید) لەم بارەیەوە بۆچوونی خۆیمان بۆ دەردەخات كاتێ دەڵێ:
(هەموو دەقێك هەموو تابلۆیەك ... هەموو نووسینێك لە جیهاندا لە دوو ئامانج و دوو شێوەدا كۆ دەكرێتەوە، شێوەیەكی بەرچاو خراو و شێوەیەكی شاراوە، تەنانەت ئەو دوو سەرە بوونەی(دەق)یش لە مرۆڤ و گەردوون و ئایین و شارستانێتی و مێژووشدا بوونی خۆی هەیە، ئەمڕۆكە لێكۆڵینەوە مەعریفیەكان ناتوانن بە ئاسانی ئەم دەلالەتەی بوونی مرۆڤ رەشكەنەوە(*).
* لە (دەقی كراوەدا) گۆڕەپانی نمایش و ئازادی دەربڕین و جولە و چالاكییەكانی گۆڕەپانی شیعر تا بڵێی بەرفراوانتر و رەهاتر و كراوەترە، كەرستەیەكی ئێجگار زۆر كۆ دەبێتەوە بە پێی توانای شاعیر لە بونیادی كۆنتێكتی خەیاڵڕەویدا بە داڕشتنەوە بگرە هەر لە (تداعی – خەون و وەهەم و خەیاڵ و خولیا – هەڵبەز و دابەز – سۆز و خورپە – مەنەلۆژ – دیالۆگ – داگیرسان و كوژانەوە – دەمامك و رووناكی – ئیقاع و ریتم و میلۆد و داڵ و هێماكان – خواستە و كنایە – فەلسەفە و... هتد).
واتە ملتزم نەبوون بە بابەتێكی  مەبەستداری یەك ئاراستە و رەهەند و مەسەلەیەك بەڵكو لق و پۆپ و گەڵا و چڕۆی زۆری لێ دەكەوێتەوە.
* لە (دەقی داخراو) كە زۆر دەوڵەمەند نییە بە كەرستەی زۆر لە بونیادی پێكهاتەی لەبەرتەسكی مەودا و لە قاڵبدان و قەوارەی گۆڕەپانە سنووردارەكەی و داخرانی و رێزبەندی دێڕەكان و رایەڵی یەكسان و تەبا و ملكەچ بۆ فەرمانەكانی تەفعیلە و سەروا و كێش و رێساكانی كە قوڕگی شیعر دەگرێ و ئازادی جولە و بزێوی لێ دەگرێتەوە هەر لە پابەند بوون بە قاڵبسازی (چوارین – دوو بەیت – پێنج خشتەكی و موسەممەتی و مستەزاد و مولەممەع و تەكریب بەند و موعمما و تەرجیع بەند و ... هتد. بەتایبەتی لە شیعرە كلاسیكییەكاندا.
* لە (دەقی كراوەدا) گەلێ بۆچوون و رای هەمەجۆر هەن، هەن دەڵێن لە دەقی كراوەدا شاعیر خۆی بە دوور دەگرێ لە ئەڵوەستە كردنەكانی ناو دەق و بەكاربردنی خاڵبەندی واتە داڕشتنی دەق بە بێ بوونی گرێ و گۆڵ و وێرگوڵ (فاریزە) و خاڵ و پرسەك (استفهام) و شتی تر.
* لە (دەقی كراوەدا) شاعیران خۆیان بە تەرازووبەندی (كێش)وە نابەستنەوە پەیڕەوی سیستەمێكی رەها و مافی بەخۆبەخشین لە بری پابەند بوون بە (كێش) زیاتر بایەخ بە ئیقاعی ناوەوەی شیعری دەدەن، ئەویش دەوەستێتە سەر توانای شاعیرەكە تا چ ئاستێك دەتوانێ ئەو دەنگدانەوەیەی ناوەوەی شیعرەكەی وەدەست بێنێ.
* كەچی لە (دەقی داخراودا) بەتایبەتی لە رۆژهەڵاتدا كە كۆمەڵگەی كوردەواریشی لەگەڵدایە، یاساكانی كێشی شیعری پەیوەست بووە بە عەرووزی (الخلیلی عەرەبی) هەرچەندە لەسەر دەمی (گۆران)ی شاعیر بە دواوەوە كێشی پەنجە یان كێشی فۆلكلۆری خۆماڵی بەكارهاتووە.
* لە (دەقی كراوەدا) وڕێنە ئەوە گەرمە (تا)یە یا ئەو فێگرتن و هەڵچوونە كاتییە ناسكەیە لە حاڵەتێكی سایكۆلۆژی نائاسایی و بێ ئاگایی شاعیر بە ئەنجام دەگات، تاڵە تیشكی ئاماژە پەرش و بڵاوە و گڕ و تینی (مانا) لە یەك ئۆجاغ و ئاگردانەوە سەری هەڵنەداوە، شاعیر لە سەرەتادا نازانێ مەسەلەكان لە چ كیشوەرێكی دیاركراوی خەڵڕەویدا دەستی پێكردووە شەپۆڵی هۆش و گەڕانەوەی لە بێئاگاییەوە ورژمیان هێناوە جۆرێك ئاڵۆزی تیایە، مەوداكانی زەمەنی پاشخانی داڕشتنەكەی بە (قطيعه - دابڕی) نادیار رەخساوە، واقیع و خەون و خەیاڵ و وەهم و تارمایی و غەریزە خەفە بووەكان و گومان و ترس و حاڵەتە فیسۆلۆژی و سایكۆلۆژی شاعیر پێچەوانە دەكاتەوە .. هەر وەكو (كازانتزاكی) دەڵێت: "كەسێك دەتوانێ پەی بە قووڵایی رۆئیاكانی من، ئارەزوو و بیر و ڕا و غەریزەكانی من بەرێت كە لە رۆژگارێكا ئەو رێگا درێژەیان بڕیوە و گەیشتوونەتە ئەو ئاستە؟"
واتە لێرەدا دەقی كراوە ئازادی دەربڕینی هێندە بەرفراوانە بێ ئەوەی پرۆژە یان بیرێكی ئامادەكراو بێ، بەڵكو بە كەرستەیەكی شەفاف و سادە و خاو بێ زۆرەملێ و پابەندی كۆیلەتی رتووش و سنعەتكاری و رێساكانی ئامادە كراو هەرچەندە لایەنی هونەری و تەكنیكی بۆ بەرز راگرتنی دەقەكەی فەرامۆش ناكات.
هەروەها هەڵڕشتنی ناخی ئەگەرچی بێ پاشخان و باكگراوەند نییە، بەڵام بە پچڕ پچڕی دایدەمەزرێنێ یان بڵێین هەڵیدەڕێژێ.
* بەڵام دەبێ بگەڕێینەوە ئەوەش بڵێین دەقی داخراو بەو مانایە ناگەیەنێ كە هێندە داخراوە كە دەربڕینەكان تیایدا بەمانادار ناكرێنن چونكە كاتێ بە نێو قووڵایی دەیەها داهێنانی داهێنەرەكانی زەمەنبڕ و نەمر دادەچینەوە كە لە دوو توێی دەقی داخراودا شیعركانیان سەری هەڵداوە هەمیشە تووشی حەپەسان  و سەدان پرسیار و خەیاڵ و لێكدانەوەمان دەكەن ئەوە نییە ئێمە لە بایەخ و گرنگی نرخی دەقی داخراویش كەم بكەینەوە، بەڵكو زیاتر كارەكەمان بەراورد و راڤەكردنێكە لە نێوانی ئەو دوو زاراوەیە كە پێیدا دەچینەوە.
* لە (دەقی كراوەدا) بە بۆچوونی زۆرێك لە رەخنەگران دەقی كراوە وەك ئاوێنەیەكی (مجسم) وایە لە چەند رووێكەوە دەبیندرێ و خوێندنەوەی بۆ بابەتەكانی دەكرێ... هەروەك (جاك دریدا) دەڵێت ئەو جۆرە دەقانە چەندین تەفسیر و تەئویل و لێكدانەوە هەڵدەگرێ و چەندین خوێندنەوەی بۆ دەكرێ لە كاتی خوێندنەوەیەدا كە هەر جارەی بۆچوون و تێگەیشتنی تازەتر بە خوێنەران  دەبەخشێ لە كاتی خوێندنەوە و پیاچوونەوەیدا
بە واتەیەكی تر گەڕانەوە بۆ خوێندنەوەی ئەو دەقانە هەر جارەی بیرۆكە و تێگەیشتنێكی تر لای خوێنەر جێدێڵێ، دیارە دەقی كراوە كە رێچكەشكێن و تەقلیدشكێنە نووسەرێكی ناوداری وەك (د.  عەلی جەعفەر ئەلعەلاق)یش قسەی خۆی هەیە كاتێ دەڵێت:
(شاعیر ناتوانێ مەفهومێكی شیعری تازە بونیاد نێ ئەگەر یەكەم شت داڕمانێك سەبارەت بە چەمكی كۆن لە ناخیدا روو نەدات. ناشتوانێ ژیان و فیكری نوێكاتەوە ئەگەر لەگەڵ نوێدا نەژی و تەقلید وەلاوە نەنێ و لەقووڵایی ناخیدا ئەو درز و كەلینانە واڵا نەكاتەوە كە سەدا و هاوارەكانی ژیانی تازەی لێوە بڵند دەبێت) (*).
كاتێ وشەی (واڵا) مان بۆ دەردەخات واتە دەقی واڵا یان دەقی كراوەی مەبەستە... بەڵێ دەقی كراوە بە بۆچوونی رەخنەگرانی هاوچەرخ ئەوە دەگەیەنێ دەقێك بۆ فڕین باڵەكانی شەتەك نەدرابێ... بفڕیێ بە ئاسمانێكی ئازاد و بێ سنوور تا ئەو دیوی دیوەكان.. ئازاد... ئازادێكی رەها... هەرچەند من خۆم وای بۆ دەچم لەدەقی كراوەشدا ئازادی رەها نییە، بەڵكو حاڵەتی رێژەیی هەیە لە پاڵ ئەوەشدا دەقی داخراویش بە تەواوی ئازادی لێ زەوت نەكراوە كاتێ پێ دادەگرێ لەسەر پرانسیپەكانی یاسا و رێساكانی پەیوەست بە فۆڕم و تەكنیكێكی شەفاف هەر لە ئیلتزامكردن بە یەكێتی بابەتی و هونەری دەربڕین بە داڕشتەیی سنووردار تا دەگاتە ئەوەی بڵێین ئەو هەموو داهێنانە بە پیت و فەڕەی رابردوومان بە چ پێوەرێك بپێوین كە نووسەر و شاعیرە داهێنەرەكانمان هێناویانەتە بەرهەم؟ بۆیە لە سونگەی شیتەڵ و راڤە و شەنوكەو كردنی ئەم دوو زاراوەیە زیاتر بەراوردێك بوو كە كردم و بەردێكم خسە سەر ئەو بەردانەی تر كە بەر لە من بۆ هەڵنانی دیواری تێگەیشتن بنیاتیان ناوە نەك خوانەخواستە هەڵسابم بە تانە و تەشەر و رەخنەگرتن بۆ خاوەنی هەردوو كار كردە لەم دوو زاراوەیە و بڕوا پێ بوونیان لە پاڵ پەیوەست پێ بوونیان، ئەگەرچی هەر گۆڕانكاریەك و تازەگەریەك بە فۆڕمێكی تازە و داڕشتنێكی تازە تام و چێژێكی تازە دەبەخشێ و پێشكەوتنێك دەرەخسێنێ، ماوەتە ئەو چەند وتە بە نرخەی شاعیری مەزن (ئەدۆنیس) بخەمە روو كاتێ دەڵێت
(تازەگەری بە مانا بەربڵاوەكەی دەلالەت لە روئیایەكی ئیبداعی دەكات، هەر تەنیا جلو بەرگ نییە لە دوو توێی لە دایكبوونی جلو بەرگیش تازەگەری پیر دەبێ، كەچی ئیبداع تەمەنی دیار نییە و لە دەرەوەی تەمەنەوەیە، بۆیە هەموو تازەگەرییەك ئیبداع نییە، بەڵام ئیبداع هەتا هەتایە تازەیە).

سەرچاوەكان:
* كتێبی (دراسات تحلیلیە فی الشعر العربی المعاصر) لە بڵاوكراوەكانی وەزارەتی رۆشنبیری (دمشق / 1972 ل 5 نووسینی محی الدین صبحي.
* كتێبی (تیۆری بنیاتی شاراوەی دەق) نووسینی) (نەجات حەمید ئەحمەد) ل 5، هەولێر – چاپی یەكەم 1998.
* كتێبی (فی حداثة النص العشري) نووسینی (د. علی العلاق) ل 12، بە بڵاوكراوەكانی وەزارەتی رۆشنبیری / دار الشؤون الثقافة العامة / بغداد / 1990.
* گۆڤاری كاروان ژمارە 143، ساڵی 2000 شیعریەت و تازەگەری نووسینی ئەدۆنیس وەرگێڕانی لە عەرەبیەوە بۆ كوردی (عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا).
* هەروەها سوودم لە كتێبی (لە ژێر ساباتی شیعردا) وەرگرتووە لە نووسینی موحسین ئاوارە).

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌