2010-09-25

جاك لەندەن، ناوی خوازراوی (جان گریفیپ لەندەن)ە، نووسەری رۆمان و كورتە چیرۆك و وتاری كۆمەڵایەتی بوو، لە ساڵی (1876) لە سانفراسیسكۆ لەدایك بووە، لە یەكەمین نووسەرانی كالیفۆرنیایە كە ناوبانگی جیهانی پەیداكردووە و بەیەكەمین نووسەری رەنجدەران و زەحمەتكێشان لە ئەمریكادا دێتە ژماردن. منداڵیەتی بەهەژاری بەسەر بردووە. قۆناغی خوێندنی ئامادەیی لە كالیفۆرنیا تەواو كردووە و ماوەیەكی كەمیش لەزانستگەی كالیفۆرنیا خوێندوویەتی. قۆناغی هەرزەكاری لە دەوروبەری دەڤەری پر بەفر و بەستەڵەكی باكورر و دووروبەری رووباری (كلۆندیك)دا بە دووی زێردا بەسەر بردووە.لە ساڵی (1904) دا بۆ ئامادەكردنی راپۆرتێك لەمەر جەنگی نێوان رووس و ژاپۆندا، چووە بۆ ژاپۆن.

لەتەمەنی حەڤدە ساڵیەوە لەماڵەوە رادەكات و بەكەشتی چوو بۆ (پاسیفیك) ی باكور و تەنانەت ماوەیەكیش لەزیندان دابوو، بەڵام دوای دەربازبوونی لە زیندان بریاری دا ژیانی خۆی بگۆرێت و ئەوكاتەی كە لە قۆناغی دواناوەندیدا خەریكی خوێندن بووە، هاوكات لە كتێبخانەی گشتی شاری ئۆكلەند دەست بەكاربوو. بۆ دەستەبەركردنی ئاڵتوون دەچێتە ئالاسكا بەڵام هەوڵەكانی بێسوودبوون، كەچی ئەم سەفەركردنەی بوو بە هەوێنی بۆ رۆمانەكانی (كوری گورگ و منداڵانی دارستان). جاك لەندەن زۆربەی بەرهەمەكانی لە دوای تەمەنی بیست و چوار ساڵییەوە نوویسون، هەندێ لەو بەرهەمانەی بریتین لە: دوو شانۆنامە بە ناوی (نازی ژن_1906، دزی_1910) و چەند كتێبێك دەربارەی بابەتی گشتی لەوانەش: (شۆرش 1910، سەربوردەی كەشتی سنارك 1911، شانزە وتار دەربارەی دەریای باشور) و چل رۆمان و كورتە چیرۆك، هەروەها كۆمەڵێك وتار دەربارەی مەسەلە كۆمەڵایەتییەكان.

رۆمانەكانی بریتین لە : (كیژانی بەفر 1902) ئەم رۆمانە دەربری مامەڵە كردنی لەندەنە لەگەڵ بابەتی باڵادەستی نەژادی ئەنگلۆ_ساكسۆن و بێ توانایی ئەو لە بەرجەستەكردنی سیمای ژناندا نیشاندەدات. (هاواری هۆڤی 1903) لە رۆمانەدا هەرە باشەكانی لەندەنە و سەرگوزشتەی سەگێك نیشان دەدات كە بۆ راكێشانی عەرەبانە دەیبەن بۆ ئالاسكا. ئەم سەگە ئاخری لەدەست بێ بەزەیی مرۆڤ هەڵدێ و دەچێتە ریزی گورگەكان و دەبێ بە سەر دەستەی ئەوان. (پێشبركێ 1905) ئەم چیرۆكە كە زۆرجار بە رۆمانیش ناودەبرێ دەربارەی بازرگانییەكە لە رێگەی بۆكسێنەوە و كۆتاییەكەی زۆر خەمناكە. (بەر لە ئادەم 1906) رۆمانێكە دەربارەی پەرەسەندن و ژیانی مرۆڤانی بەر لە مێژوو. (پاژنە ئاسنین 1908) رۆمانێكە دەربارەی روبەرووبونەوەی سەرمایەداری لەگەڵ هەرەشەی سۆسیالیزمدا، كە لەم رۆمانەدا پێشبینی سەرهەڵدانی شۆرشی فاشیستی ساڵی 1932 ی كردووە. رۆمانی (مارتین ئیدین 1909) رۆمانێكە بەدەوری تەوەری ژیانی خودی نووسەردا دەسورێتەوە، قارەمانی چیرۆكەكەش وەكو لەندەن لە ئەنجامدا خۆی دەكوژێ. ئەم رۆمانە لەراستیدا مالیجەی بابەتی سوپەرمانەكەی نیچەیە. (جۆن بارلیكورن 1913) ئەم رۆمانە زیاتر ژیاننامەی خودی نووسەرە، هەروەها دوو تا سێ رۆمانی دیكەشی هەن.

لەبواری چیرۆكی كورتیشدان چەندین كۆمەڵە چیرۆكی هەن لەوانە: (كوری گورگ1900) بریتییە لە نۆ چیرۆكی پر روودا و كە لەوپەری ویلایەتەكانی باكوردا روودەدەن. (خودای پێشینانی ئەو 1901) بریتییە لە یانزە چیرۆك و ژیانی دەوروبەری رووباری كلاندیك نیشان دەدەن. (مناڵانی جەنگەڵ 1902) بریتییە لە دە چیرۆك دەربارەی سوور پێستانی ئالاسكا. (خۆشەویستی ژیان 1907) كۆمەڵە چیرۆكێكە دەربارەی ئالاسكا. یەكێك لە بەرهەمە گرنگەكانی جاك لەندەن كتێبێكە كە نووسەر زۆر بەلایەوە پەسەند بووە بەناوی (خەڵكانی دۆزەخ 1913) كە ژیانی كوخە نشینانی شاری لەندەنی وێنە گرتووە. شایانی باسە ناوبراو لە ژێركاریگەری كارل ماركس و چارلس داروین و فردریك نیچەدا بووە، لەبەرهەمەكانیدا لایەنگیری لە سۆسیابیزمدا كردووە و بووە بە ئەندان لەحزبی سۆسیالیست. چەند بەرهەمێكیشی لەمەر سۆسیالیزمدا نووسیوە، لەمانەش : (جەنگی چینەكان 1905) كە كۆمەڵە وتارێكە. یەكێك لەتایبەتمەندییەكانی یەرهەمەكانی، هاوسۆزی بووە لەگەڵ هەژاران و رەنجدەران دا.

سەرچاوەكان

1_حەمە كریم عارف، ناودارانی ئەدەب، هەولێر_2009.

2_هانییە سەفەری، ژیاننامەی بلیمەتەكانی جیهان، وەرگێرانی یوسف علی پور، سلێمانی_2009.

 

ئا.سوارە سەباح

4991525

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌