2010-10-02

ئەبدولقادەر بینگۆل

ژ لاتینی: كانی رۆیار

ژمارەكە زێدە یا مرۆڤان هەیە دەما تەمەنێ خوە یێ ڤێ دنیایێ تەواو دكن و دمرن ب مرنا وانرا ناڤێ وان ژی ژ دنێ دچە، ت شۆپا وان نامینە. ئێدی ت كەس بەهسا وان ژی ناكە. نەخوە مرۆڤ ب رەهەتی دكارە د دەربارێ ڤان كەسێن كو ژ بۆ مرۆڤاهیێ تشتەك نەكرینەدا ببێژە كۆ هەبوونا وان و نەبوونا وان وەكی هەڤە.

هەژمارا وان كێم ژی بە لێ هنەك دی ژی هەنە كۆ دژێ وان كەسانا نە. ژ بەر خزمەتا وان یا هێژا كو ژ بۆ مرۆڤاهیێ كرنە، ب مرنا وان ناڤێ وان ژ دنێ قوت نابە. هندە خزمەت زێدە كربن ناڤێ وان ژی ئەوقاسی باقی دمینە.

یەك ژ وان كەسێن كو ب مرنێ ناڤێ وی قوت نەبوویی سەید 'ئەلیێ فندكی´ یێ گۆربهشتە.

كا سەرێ پێشی ئەم هۆزانەكە وی یا ناسكری ل ژێرێ بنڤیسینن و پاشێ ل ژینەنیگاریا وی بنێرن.

ئەلی رابە وەها نابێ،

ب هیل و پیلا چێنابێ،

ئومر بۆری، مرن ها بێ،

چرا تەدبیرەكێ ناكی؟

ئەڤە ئومرێ تە چل سالە،

تە نە ملكە، نە پەرتالە،

خوەلی لسەر تە قەبر مالە،

دە كا تێ كەنگێ پەیدا كی؟

دە كا رابە، تو بەس رازە!

خوە پێك بینە گەلەك تازە،

ل پێش تە كاش و ئەفرازە،

ژ ڤێ رازانێ شەرم ناكی؟

سەید 'ئەلیێ فندكی، د سالا 1892-ێدا ل فندكا بۆتان هاتیە دنیایێ. فندك نەهیەیا دهێ یا ناڤچەیا سێرتێ یە.

سەید 'ئەلی كورێ سەید سلێمان، كورێ سەید ئیبراهیم، كورێ سەید 'ئومەر، كورێ مەلە هەسەنێ خەتیبە. ئەڤ مالبات ب ریا شێخ ئەڤدلقادرێ گەیلانی دگهێژە ئیمامێ هەسەن.

دەما كۆ تاتاران ب سەر بەخدایێدا گرت و ئەڤ باژار داگیر كر، كالكێن سەید 'ئەلی كۆچ كرن، هاتن ل ئەرزەنێ ب جیه بوون. نها ژ ئەرزەنێ رە دبێژن "خرابباژار". ئەڤ گوند دكەڤە ناڤبەرا مسرجێ (كوراتالان) و قوبینێ (بەشیری). پشتی دەمەكێ ژ ئەرزەنێ رە "خەرزان" هاتیە گۆتن. سەبا ڤێ، دەما زاگۆنا پاشناڤان دەركەت، مەزنێن وان ژ وان رە پاشناڤێ "ئەرزەن" بژارتنە، دا كو ئەڤ ناڤ نەیێ ژبیركرن.

سەید 'ئەلی زارۆكتیا خوە ل فندكێ دەرباس كر. پێشی ل نك بابێ خوە خوەند. پشترە وەكە ئادەتێن دەمێ ژ فندكێ دەركەت و چوو هاروونان. هاروونان ئەشیرەكە جینارێ وانە. سەیدا ل ور قەدەرەكێ فەقیتی كر. پشترە ل گوندێ (بافێ) ل نك مەلە ئیسمایل، ل كەرجۆسێ ل نك مەلە نەجمەددین، ل بشێریێ، ل نك مەلە ئیبراهیمێ كۆركی خوەند. پشترە چوو فارقینێ، ل مزگەفتا بەهلوول بەگ ل جەم موفتی سەید ئەڤدلرەهمان، مەلە هەسەنێ كچك، ل جەم مەلە یاقووب و مەلە هامید هەفت سالان (ژ 1333ئان هەتا 1340ی) خوەند. د ڤان سالاندا دەرسا فەقەیان دایە.

دەرسا فارسی ل جەم هەجی فەتاهێ هەزرۆیی خوەند. هەر وەسا سەید 'ئەلی ژی دەرسا وی یا فەرایزێ (زانینا وەراسەتێ) دایە. سەید 'ئەلی دەستوورنامەیا خوە ژ سەید ئەڤدلرەهمان وەرگرت.

پشتی كۆ ڤەگەریا فندكێ، دەمەكێ ل جەم ئاپێ باڤێ خوە شێخ هەسەنێ فندكێ خوەند و ئیجازەتەك ئیلمی ژ وی ژی ستاند. پشتی ئیجازەتێ، شێخ هەسەنێ فندكی كەچا خوە رەهیمە دایە وی، ئێدی سەید 'ئەلی بوویە زاڤایێ شێخ هەسەنێ فندكی. ئەڤ ئیجازەتا كو ستاندیە ژ هێلا هكوومەتێڤە تەهسیلا مەزن هاتە قەبوولكرن و (ئەوی) لەشكەری نەكر.

سەید 'ئەلی مودەتەكێ ل فندكێ مەلاتیا گوند كر، دەرسا فەقیاندا. فەتوایێن فندكێ و دەردۆرا وێ دەمێ تەڤ ل هێڤیا وی ما.

ل سەر تەكلیفا شێخ ئەڤدلاهێ كورێ شێخ مهەمەد نووریێ دێرشەوی مودەتەكێ ل گوندێ سناتیێ دەرس دا فەقیان.

د سالا 1927ئێدا شێخ سەیدایێ جزیری ژ بۆ دەرسدایینێ وی داوەتی ل جەم خوە كر. ل سەردەهلێ- كو گوندێ شێخ سەیدا بوو- دەمەكە درێژ دەرس دا زارۆكێن مالا شێخ سەیدا و فەقیێن وان.

ل سەر داخوازا دانشتڤانێن جنبرێ، شێخ سەیدا دەستوورا ویدا، چوو جنبرێ. جنبرێ گوندەكی جزیرێ یە. 25 سالان ل جنبرێ ما؛ دەرس دا و ب فەتوایان مژوول بوو.

شێخ سەیدا هەم ئیجازەتا ئیلمێ، هەم ژی ئیجازەتا خەلیفەتیێ دایە فندكی. فندكی خەلیفەیێ شێخ سەیدا یە. شێخ ئیبراهیم هەقی یێ باسرەتی ژی ئیجازەتا خەلیفەتیا دایە فندكی.

سەیید 'ئەلیێ فندكی چاوا كۆ ئالمەكی مەزن بوو، وسا شایر ژی بوو. قەسیدەیێن وی د ناڤ خەلكێ هەرێمێدا گەلەك ب قیمەتن و گەلەكی ژی بەلاڤ بوونە. زمانێ كۆ د دیوانا خوەدا بكار ئانیە گەلەكی هێسانە؛ هەر كەس ژێ فێم دكە. ناڤەرۆكا قەسیدەیێن وی ب پرانی ژی شیرەت و وەزان پێك تێ. زمانێ وی گەلەكی شرین بوو. ژ دەڤەرێن دوور خەلك دهاتن جەم وی دا كۆ وەكە تەبەرووكێ دەرسەكێ ل بال وی بخوینن. سەید 'ئەلی تو جاران دلێ كەسی نەدهشت، هەر تم بەشاش بوو. گەلەك جاران د سۆهبەتێن خوەدا هەنەك دكرن و دلێ كەسێن ل دەردۆرا خوە شا دكر.

تایبەتمەندیەكە دن ژی یا فندكی ئەوە كو ئەو هەم د ناڤ رەوشەنبیراندا هەم ژی د ناڤ خەلكێ نەخوەندادا ناڤدارە و تێ ناسكرن. مرۆڤێ كو هایا وی ژ وێژەیێ نەیی ژی دەما بەهسا 'ئەلی رابە! تێتە كرن تەقەز دزانە كۆ خوەدیێ وێ هەلبەستێ فندكی یە. قەسیدەیا وی یا هەری ژێ تێ هەزكرن 'ئەلی رابە! یە. دەگوترێ كو سەیدا سبەهەكێ ژ خەو رادبە دبینە كۆ وەختا نمێژا وی دەرەنگە. ژ بەر ڤێ دەرەنگرابوونێ پر خەمگین دبە. ئەوقاس كۆ هەما دەست داڤێژە پێنووسێ و نەفسا خوە ژ خوە رە دكە موخاتەب و هەستێن خوە ب ئامادەكرنا وێ قەسیدەیێ تینە زمان.

سێ كور و دو كەچێن وی هەبوون. كورێ وی یێ مەزن سەیید ئەڤدلرەهمان 23 سالان موفتیتیا جزیرێ كر. سەید 'ئەلی، د سالا 1967ئاندا ل جزیرێ وەفات كر و د قوبا شێخ سەیدادا هاتە ڤەشارتن. ل سەر گۆرا وی ئەڤ هەلبەستا وی یا مەشهوور نڤیساندیە:

د دنیایێ هەچی رابێ،

فەقیر و شێخ و ئاخا بێ،

ژ بەر مرنێ خلاس نابێ،

د شەرق و هەم د خەربێدا

بەرهەمێن فندكی:

گەلەك بەرهەمێن سەیدا هەنە. بە داخەوە ژ بلی دیوانا وی یا كۆ ژ هێلا نووبهارێ ڤە هاتیە چاپكرن، بەرهەمێن وی یێن دن چاپ نەبوونە.

 1-  دیوان

-2    دەفووش شوبووهات فی نەزم ئەت تەرەهات،

-3    هەواشین 'ئەلا تەفسیری قادی ئەل بەیداوی (تەفسیر)

-4   ریسالەت ئەل- لەمە فی ئیادەتی ئەل- جومووە (فقه)

-5   ریسالەتوون فی نەجاتی ئەبەوەینی ئەن- نەبییی (سیەر)

-6  ریسالەتوون فی جەوازی دەفیز زەكاتی ئیلا بەنی هاشیم وە بەنی ئەل- موتەلیب،

-7   زوولفەقار- ئەلی ئالا رەقابەتی مونكیر ئەل- ئیستیمدادی من نەبیین ئەو ڤەلی (ئەقیدە)

-8  هەواشین 'ئەلا دیوان ئەل- جەزەری

سەید ئەلیێ فندكی ب بۆنەیا وەفاتا ئوستاد بەدیوزەمان سەیدێ كوردیدا نڤیساندیە وەهایە:

بەیرەقا كۆ وی هلانی ژبۆ ڤی دینێ موبین. مە چقا پرسی و سەه كر ڤێ دەمێ كەس دی نەبی.

ئەو دكانا كۆ وی دانی، ئەو مەتاێ دفرۆت، ئەو ل شام و مسر و بەخدایێ نهۆ پەیدا نەبی.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌