2010-10-09

عەبدوڵا پیرخدری

  مەولەوی شاعیرێكی شیرین زمان و، دەم پاراوو، هەست ناسك و، دڵ بریندارە، شیعرەكانی توحفەیەكی نایابن و تابلۆیەكی قەشەنگی بێ وێنەن، جوانی بە دەمیانەوە پێدەكەنێت و، لێوانلێون لە خەیاڵی زۆر ناسك و،دەربڕینی وردو جوان و، وپڕ لە ئافڕاندن.   شاعیریەتی مەولەوی پلەیەكی بەرزی بڕیوە، وەك رۆژهەڵاتناسی رووسی مینۆرسكی دەڵێت:(دوو كەس هەن لە ئەدەبیاتی رۆژهەڵاتدا پلەی یەكەم و دووەمیان داگیركردووە، یەكەم: ئەبوالقاسم الفیردەوسی و، دووەم سەیید عەبدورحیمی مەولەوییە))میهرەجانی مەولەوی ل232.

 

 

 

  بێگومان قسە لەسەر مەولەوی، شتێكی ئاسان نییە و، مەلەوانێكی باشی دەوێت، كە ئێمەمانانیش ناتوانین لەو دەریایە بێ بنەدا مەلە بكەین.

  ئەوەی مەبەستمانە كە لەم وتارەدا باسی بكەین، هەڵوێستی ئەو زاتەیە لەمەڕ ئافرەت بە گشتی و خێزان و هاوسەر بە تایبەتی، بێگومان ئەمەش روون و ئاشكراو نمایانە، لە شیننامەكانی مەولەوی بۆ ((عەنبەر خاتوونی)) خێزانی.

  پێم وانییە هیچ ئەدیبێك و شاعیرێك، كاری ئاوای لەناو ئەدەبی كوردییدا هەبێت، بە دڵنیاییەوە كارێكی بێ وێنەیە و كەس شیننامەی ئاوای نەنووسیوە، لەناو عەرەبەكانیشدا ئەوەی من ئاگاداربم تەنها ((جریر))ی شاعیر قەسیدەیەكی هەیە، ئەویش بەمە دەست پێ دەكات:

    لولا الحیاء لهاجنی إستعبار          و لزرت قبرك و الحبیب یزار

 ئەویش رێك پێچەوانەی هەڵوێستی مەولەوییە، جەریر شەرم دەكات بچێتە سەر گۆڕی هاوسەرەكەی، لەكاتێكدا مەولەوی بە چوونەكەشی رازی نابێت و، بڕیاری داوە برژانگەكانی بكات بە گسك و چاوەكانی بكات بە كانی ئاوو، سەرگۆڕی عەنبەر خاتوونی پێ گسك بدات و ئاوڕشێنی بكات، ئەمە ئەوپەڕی خۆشەویستیی و وەفادارییە.

  عەنبەر خاتوون هەوێنی تێكڕای شیعرەكانی مەولەوییە و، لە خۆشەویستی ئەودا بە دەیان جار وشەی (عەنبەری) بەكارهێناوە، ئەمە جگە لەوەی كە راستەوخۆ 83 بەیتە شیعری لە هەشت قەصیدەدا بۆ چڕیوە.

  بەڕاستی ئەمە ئەوە دەگەیەنێت كە مەولەوی خاوەنی بیرێكی زۆر پێشكەوتوو بووە و، چەند سەدەیەك پێش سەردەمی خۆی كەوتووە و، گوێی بە داب ونەریتی ئەو سەردەمەی خۆی نەداوە.

  ئاخر مەولەوی لە سەردەمێكدا، لە ڕۆژگارێكدا،لەناوچەیەكی دوور لە هەموو شارستانیەتێكدا ئەوەی نووسیوە، كەلەو كاتەدا ئەگەر پیاوێك خێزانەكەی بمردایە پێی عەیب بوو، بۆ پیاوی پیاوانە نەگونجاو بوو، لەبەرچاوی خەڵك ماتوو مەلول بێت و ئاهی حەسرەت هەڵكێشێت، بەڵام مەولەوی هەموو ئەو نەریتانەی شكاندو،لای شەرم نەبووە و، ئەوپەڕی وەفاداری خۆی بۆ هاوسەرە خۆشەویستەكەی دووپات كردووەتەوەو، خۆی بە نەخۆش و دەردەدار دەزانێت لە دووری ئەودا.

  عەنبەر خاتوون پەیكەری جوانییە لە شیعری مەولەویدا و، تەنها هاوسەروخێزانی نەبووە، بەڵكو هاوڕێ و دۆست و خزم و خۆشەویستی بووە، پاڵپشتی تەواوی بووە لە ڕۆژە سەختەكانی ژیاندا.

  ئەو شینەی مەولەوی دەیگێڕێت بۆ عەنبەر خاتوون هاوارێكی مرۆڤانەیە و دەیچڕێت بە گوێی ئەوانەی مافی ئافرەت و خێزانیان نازانن، وەك ئاغا و بەندە مامەڵە لەگەڵ خێزانەكانیاندا دەكەن، بەداخەوە ئێستەش لە كوردستانی خۆماندا ئەو جۆرە بیركردنەوەیە هەر ماوەو، هاوسەر ئەو رێوشوێنەی بۆ دانانرێت، كە لە تەواوی ئایینە ئاسمانییەكان و، یاسا نیو دەوڵەتییەكاندا بۆی دیاری كراوە، ئەمە بێجگە لە خۆشەویستی، كە لە نێو زۆر لە خێزانەكاندا بوونی نییەو، تەنهابەیەك بەستنەوەیەكی جەستەییەو هیچی ترو، بەدەرە لەهەموو سۆزو خۆشەویستییەك، واتە جەستەی بێ رۆح، بێگومان ئەمەش دۆزەخێكە مرۆڤ بۆخۆی تاودەدات،ئاسەواری خراپیش بەسەر ماڵ و منداڵ و دەوروبەردا دروست دەكات.

بۆیە زۆرگرنكە هەوڵ بدرێت –مەولەوی – ئاسا، خۆشەویستیو تەبایی بۆ ناو خێزانەكان بگێڕێنەوەو، قەدری زەحمەت وماندووبوونی یەكتر بزانرێت و، هەستی پێ بكرێت، بێگومان بەم شێوەیەش ژیان دەگەشێتەوەو، دەبێتە بەهەشتێكی رازاوە.

مەولەوی لەشینیعەنبەر خاتوون دا (هەشت) قەسیدەی فەرمووە، ئێمە تەنها ئاماژە بە (سێ) قەصیدەیان دەكەین كە ئەمانەی لای خوارەوەن:

شوورای عاشووران دیسان بەزمش بەست

(موحەڕەم) ئاما (مەحرەم)شی نە دەست

ئەو خەریك نە چۆڵ شار عەدەم دا

من نە (كەربەلا)ی سارای ماتەم دا

ئەو (یەزید) مەرگ وە ئەسیر بەردە

من زادەی (زیاد) خەم یەقیر كەردە

بازاڕەن، وادەی مامەڵەن، ساقی

هەی بگرە فانی، وەی بدەر باقی

رۆ، (حسەین) ئاسا فەردا كە ڕۆ بۆ

داخۆم سەر جەكۆ، لاشەم جە كۆ بۆ. ل 320

واتە : مەولەوی لە یادی مردنی – عەنبەر خاتوون- دا كە لەمانگی موحەڕەمدا كۆچی دوایی كردووە، ئەم كارەساتە جەرگبڕە دەچوێنێ بە رووداوی شەهیدكردنی ئیمام (حوسەین) لەهەمان مانگدا و دەڵێ:

وا دیسان یادی عاشورای ئیمام حسەین هاتەوە لە مانگی موحەڕەمدا، منیش مەحرەمەكەی خۆمم كە (عەنبەر خاتوون)ە لە كیس چوو.

پاشان باسی ئەو ڕووداوە مێژووییە دەكات و، لەهەر بەیتێكی ئەو هەڵبەستەدا هێمایەكی تایبەتیش بۆ چەمكێك، یان گۆشەیەك لەو كارەساتە دەكات.

لەكۆتایی هەڵبەستەكەدا روو دەكاتە عەنبەر خاتوون و دڵنەوایی دەكات و دەڵێ:

 ئازیزەكەم! ئەم جیهانە وەك بازاڕ وەهایە و جێگای مامەڵەكردنە، جا خودایە شتی فەوتاوم لێ وەربگرە كە ژیانی ئەم دنیایەیە و، ژیانی نەبڕاوەییم پێ ببەخشە.

 بەیانی كە ڕۆژ بووەوە، كێ دەیزانێ كە منیش لە كوێ دەمرم و سەرم لە كوێ دەبڕێ و لاشەم لە كوێ دەكەوێ.

گەر ئالوودەن دەور مەزار لەیلێ

ئاوپاشی و ماڵاش لازمەن خەیلێ

خادمیی توربەت نازك ئەندامان

پەی دیدە و موژگان مەعدوومی ئامان

ئاو پاشیی، ڕەویەی دیدەی نم دیدەم

ماڵاش، وەظیفەی موژەی نمیدەم

گەردێ نێ وە ڕووی یانەی نۆشەدا

یا خەوشێ وە حەوش عەنبەر بۆشەدا

پاس نازكیی لەیل یاگەی وێشەن

جای موشاهەدەی قەیس دڵ ڕیشەن

بەڵ باڵای ئاڵاش وە صەد خەم و چەم

باز وینوون بێ خەم وەی چەم یا ئەو چەم

مەعدووم تاو یاو دووری زۆر ئاوەرد

تاویاو بینای قسەی پەشێو كەرد

ماخۆلیای یاو ئینە خدێشەن

وەر نە ئەی خەیاڵ پەرێشان چێشەن

فەصڵ وەصڵ بەزم خاصەی نەدیمان

خاوێ بی ویەرد، دیمان نە دیمان

بەتاڵەن هەوای دۆس كۆچ كەردە

مەحاڵەن ئامای عومر و یەردە

بنیش نە گێجاو دەریای بێ پەی دا

نە گۆشەی حوجرەی سەفینەی مەی دا

ڕووت رووت ئەو جیلوەی ستارە كەر ڕاس

با خودا وە أخلاص، نا خودا مەناس

تا باد مراد نە پێوارەوە

كەی بدۆت ئاخر ئەو كەنارەوە   ل363

   وادەردەكەوێت ئەم هەڵبەستە لەپاش مردنی عەنبەر خاتوون بە ماوەیەكی كەم وترا بێت.

مەولەوی دەڵێت: دەوروبەری زیارەتگای لەیل تۆزاوییە، بۆیە پێویستە گسك بدرێت و ئاوڕشێن بكرێت، ئەم كارەش خزمەتكاری دەوێت، ئەمەش شایانی چاوو برژانگی مەعدوومە –مەولەوی-یە.

كاری ئاوڕشێنی سەر گۆڕەكەش بە چاوەكانم دەسپێرم –بەفرمێسك- كاری گسكیش بە برژانگە تەڕەكانمەوە.

ئەم پاك وخاوێنییەش هەتا تۆز نەنیشێتە سەر ماڵە تازەكەی عەنبەر خاتوون و حەوشەكەشی پڕ نەبێت لە خەوش وخاڵ.

  ئەمە زۆر پێویستە، چونكە ڕاگرتنی ناسكی لەیل و، نەهێشتنی گەرد گرتی مەنزڵی لەیل مانای كارێكی پەسەندە، چونكە جێگای چاوپێكەوتنی قەیسی دڵبریندارە.

 بەڵكو باڵای رازاوەی بەسەد سەر بۆ نەوی كردن و چەمینەوە بێ خەم وخەفەت بەچاوی سەر یا بە چاوی دڵ ببینمەوە، تای لەرزو تای دووری، زۆری بۆ هێناوە و، خستومیەتە وڕێنە كردن و قسەی بێسەر وبەر.

بێگومان ئەمەش ئاسەواری نەخۆشی تاكەیە، چونكە ئەو نەخۆشیە وایە قسە بە پیاو ئەبرزكێنێ، ئەگینا ئەم خەیاڵە پرژ وبڵاوانە چین سەردەمی وەسڵ و دیدار وبەیەكگەیشتنی دۆست، بەسەرچوو خەوێك بوو دیمان و نەماندی.

ئارەزووی گەڕانەوەی دۆستی كۆچكردوو خەیاڵێكی بەتاڵە و، مەحاڵە تەمەنی بەسەرچووش بگەڕێتەوە، كەواتە دەبێت ڕازی بین بەوەی ڕوویداوە و چارەیەك نییە بۆ خۆت لە گێژاوی دەریای بێ بنی خەم و مەینەتدا سەقامگیر ببە ولە گۆشەی ژووری كەشتی سەرخۆشی رازی بوون بە قەدەری خوادا كەوە، رووت تەنها بۆ تیشكی ئەستێرە بێت و، شوكرانە بژێربە و، لەگەڵ خودای خۆتا بێگەرد و دڵپاك بە و، كەشتیەوان مەناسە چاوەڕوان بە كەی بای ئاوات هەڵدەكات و لەنادیارەوە بەرەو كەنار دەتبات و، رزگارت دەكات لەودەردو بەڵایە.

مەرگت دێوە لوول خەمان دێونان

بونیاد خەرمان عیرفان شێونان

جەدیدە و دەماخ، جە گۆش و گەردەن

دووریت نمەز كام زامدارتەر كەردەن

دیدەپەی روخسار خورشید وارەكەت

یا دەماخ پەی بۆی عەنبەر بارەكەت

گۆش پەی شنۆی راز رێزەی شەكەر رێز

یا گەردەن پەی بەند حەلقەی زوڵف دێز

خێڵ خانەی مەینەت یەند ئاماو شییەن

وە صەفحەی دڵدا سۆهان ساو بییەن

هیچ بەند نمە بۆ پای بەڵاش پێوە

وەر نە هەی شاباز شۆخ شەم شێوە

جە كۆ مەعدوومی ئەو تاقەت دارۆ

ساتێ وە بێ دین باڵات بویارۆ

قەزا و،صەد تەرز بەڵاباریشەن

دڵ هەم هەر دەمێ تەرزێ زاریشەن

چێش بی، هام دەردان دەروون جە خەم كەیل؟

ئەو باڵا و چیهرەو خاڵ و زوڵف لەیل

تۆمەی سەر و گوڵ وەنەوشە و سونبول

شاناش باخەوان ئەجەل وە تۆی گڵ

تا دیسان ئەر قەیس وە مودارا بۆ

نە كام وەهارا چەمەن ئارا بۆ        ل  387

واتە:بەڕاستی مەرگی تۆ –عەنبەر خاتوون- گێژەڵووكەی خەمی لە دڵا ئاڵۆزكاندووە و، تێكڕای هەست و نەستمی تێكداوە، مردنی تۆ هەرچوار ئەندامەكەی لەشمی برینداركردووە، چاو، لوت، گوێ، گەردن، نازانم كامیان زۆرتر بریندارترە لەوی تریان، پاشان دێتە سەر یەك بە یەكی ئەو چوار ئەندامە و دەڵێ: چاوم بۆیە بریندارە، چونكە دوورە لە بینینی رووخساری جوانی تۆ، لوتم بریندارە، چونكە بۆنی خۆشی وەك عەنبەری تۆی پیاناچێت، گوێشم بریندارە لەبەرئەوەی وشەی شەكرباری تۆ نابیستێت، گەردەنیشم بریندارە، چونكە زنجیری هەڵقەی زوڵفی تۆی لێ نائاڵێت.

ئەگەر دەپرسی بۆچی ماوم، چونكە لەئەنجامی دەرد و بەڵاو مەینەت دڵم وەك چەقۆی هەساندراوی لێ هاتووە، صاف بووە هیچی پێوە ناوەستێت، ئەگینا- ئەی شابازی نازدار و شۆخ و شەنگم، من كەی توانای ئەوەم هەیە ساتێك بە بێ دیتنی باڵا جوانەكەی تۆ كات بەسەربەرم، ئەوەندە بەڵا و ناڕەحەتییەكان زۆرن و دەبارێن، دڵم هەرتاوێ بە شێوەیەك ئۆقرە ناگرێت.

ئەرێ هاودەردان! ئەم هەموو بەڵا و ناڕەحەتیانە بۆ ئەبارێ بەسەر دڵماندا؟!

-ئەزانن لەبەر چییە- باڵا و، رووخسارو، خاڵ و، زوڵفی لەیل سەرچاوەی ئەمەن، یەكەمیان تۆوی داری سەرو، دووەمیان تۆوی گوڵ و، سێهەمیان تۆوی وەنەوشە و،چوارەمیان تۆوی رەیحانەیە، باخەوانی ئەجەل ئەم تۆوانەی وەشاند بەناو خەڵكدا تا ئەگەر قەیسی دڵداری بتوانێ خۆی بگرێ، بەڵكو لەبەهارێكدا دیسانەوە بڕۆینەوە، چیمەنی رووی زەوی بڕازێنێتەوە.

لەپاش راڤەی ئەم (شیننامانەی مەولەوی) یە ئەوە تێگەیشتین كە بەراستی مەولەوی مرۆڤێكی مەزن بووەو،،پێش سەردەمی خۆی زۆر كەوتووە،بێگومان ئەمەش بۆ كەسێك كە لە شوێنێكی دوورە دەستی وەك ئەو ناوچەی لێی ژیاوەو، بۆ ئەو سەردەمە شتێكی گرنگەو جێگای تێڕامانە. ئەوەی ماوە بیڵیین ئەدەبی مەولەوی پێویستی بە لێكوڵینەوەی زیاتر هەیە، چونكە دەریایەكی زۆر قووڵەو، پێویستی بە مەلەوانی باش هەیە، هەتا ئەو مروارییانەی كە تێیدایە نمایان بكرێت و پیشانی نەوەی نوێ بدرێت. بە ئومێدی بایەخدانی زیاتر بە ئەدەبی مەولەوی و، ئەدیبە ناودارەكانمان.

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌