2010-10-16

بۆتان جەلال

لەو چەندین ساڵەی رابردوودا، (رۆمان لە ئەدەبی ئەمەریكای لاتین رەنگ و خەسڵەت و جوانیی و سەركەوتنی بەرچاوی بە خۆیەو بینیوە و شوێنێكی سەرنجڕاكێشی لەسەر نەخشەی داهێنەرانی رۆمان لە هەموو جیهاندا هەیە و خوێنەرێكی زۆر لە هەموو قوژبنێكی زەویدا بە چاوی رێز و بایەخەوە سەیری بەرهەمی رۆماننووسەكانیان دەكەن، ئەمڕۆ ئەم تێزە جوانەی ئەدەب لەئەمەریكای لاتین زۆر پێشكەوتووە و ئاستی رۆماننووسەكانیان سنووری ئەوروپاشی بەزاندووە و پلەی یەكەمی هەموو جیهانی لە بەرهەمهێنان و زۆری خوێنەرانیان، چەند كەسانێكی رۆماننووس كە نوێنەرایەتی رۆمان لە ئەدەبی ئەمەریكادا دەكەن و لە رێگای سەركەوتنە دیارەكانیانەوە بوونەتە ئەستێرەی درەوشاوە، گرنگترینیان خۆرخێ لویس بۆرخس و رۆبرتۆ ئارلت و ماسیدونیۆ فرناندس و بابلۆ نیرۆدا و گابریل گارسیا ماركیز و ماریۆ فارگاس یۆسا و ئەلفریدۆ برایس ئینشنكی و پاولۆ كویلهۆ و چەند نووسەر ئافرتێكی رۆماننووسی وەك ئەلیزابیل ئەلیندی و لاورا ئیسكیل...

یەكێك لەو رۆماننووسە دیارانەش (ماریۆ فارگاس یۆسا)یە كە لە رۆژی 28ی ئاداری ساڵی 1936 لە دایكبووە و لەوەتەی ساڵی 1993 وەش رەگەزنامەی ئیسپانیای وەرگرتووە پاش ئەوەی لەهەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی پیرۆ دەرنەچوو، ئەم كارەی فارگاس یۆسا بووە هۆی دروستبوونی تووڕەیی هاووڵاتیانی پیرۆ.

یۆسا كەسایەتیەكی دیار و داهێنەرێكی هەمە چەشنەیە، لە بواری چیرۆك و رۆمان و رەخنەی هونەری و شانۆ و رۆژنامەگەریدا بەرهەمێكی زۆر و باشی خستۆتە بەردەستی خوێنەرانی و چەند جارێك لەلایەن دەزگای رۆشنبیری و ئەدەبیی نێو دەوڵەتییەكانەوە رێزی لێنراوە، دواین رێزگرتن خەڵاتی نۆبل بوو كە ئەكادیمیای سوید لە رۆژی 7ی مانگی تشرینی یەكەمی ساڵی 2010 پێیبەخشی، هەروەها خەڵاتی (میر ئەستۆریاس)ی ئەدەب لە ساڵی 1986 و خەڵاتی (بلانیتا) لە 1993 و خەڵاتی (سرفاتس لە وێژە لە ساڵی 1994...

رۆژانی منداڵیەتی ئەم نووسەر دژوار و پڕ لە كێشە بووە، ساڵی یەكەمی لە دایكبوونی لە یەكتر جیا بوونەوەی دایك و باوكی  روویدا، لەگەڵ بنەماڵەی دایكی روو دەكەنە بۆلیڤیا و لەوێ قۆناغی خوێندنی سەرەتایی تەواو دەكات، لە تەمەنی 8 ساڵیدا هەوڵە ئەدەبییەكانی خستۆتە بەرچاو و بە بەرهەمێك بەناوی (گوتارێك بۆ منداڵە خوداوەندەكە) توانا و لێهاتوویی خۆی تاقیكردۆتەوە، پاش چەند ساڵێك دایك و باوكی دووبارە بۆ لای یەكتر دەگەڕێنەوە و ژیانێكی نیمچە ئارامی بۆ دەڕەخسێنن، لە هەڕەتی لاویدا روو دەكاتە ئەكادیمیای سەربازی (لۆسینۆ برادۆ) و خوێندنی ئەكادیمی تیا دەخوێنێت و دەكەوێتە ژێر كاریگەری ئەو شێوازە ژیانە سەربازییە و رەگی لە بیر و هەڵوێستەكانیدا رەنگ دەدەنەوە و ئەوەتا لە رۆمانی (شار و سەگەكان) كە لە ساڵی  1963 نووسیویەتی تەواو ژیانی سەربازی و كەش و هەوای سەربازگەیی تیا بەرجەستە بووە.

خۆشەویستی بۆ (ئەدەب) وای لێدەكات روو بكاتە خوێندنی وێژە و لە زانكۆیەكەی پیرۆ درێژە بە خوێندن دەدات و هەر لەو سات و وەختانەشدا وەك ئەندام لە دەستەی نووسەرانی رۆژنامەی (ئەدەب) كار دەكات و ساڵی 1958 كورسیەكی خوێندنی لە زانكۆیەكی ئیسپانیا بۆ تەرخان دەكرێت و لەوێ بڕوانامەی دكتۆرا بەدەست دەهێنێت و پسپۆریەتی لە ئەدەبی ئەمەریكای لاتین وەردەگرێت و نامەكەشی لەسەر رۆماننووسی گەورەی كۆلۆمبیا گابریل گارسیا ماركیز دەبێت و لە ساڵی 1971 بە شایستەییەوە بڕوانامەكەی پێدەبەخشرێت.

فارگاس یۆسا لە سەرەتای ژیانیدا لە بواری ئێزگە و رۆژنامەگەریدا ئیش و كاری پێسپێدراوە لەوانەش لە ئاژانسی فەڕەنسی بۆ رۆژنامەگەری و رادیۆ، وێڕای سەرقاڵبوونی بەو كارانەیەوە، هەرگیز وازی لە نووسینی بەرهەمە ئەدەبیەكانی نەدەهێنا، لەگەڵ ئەوەی ئەو سەردەمەی كە یۆسا تیایدا دەركەوتووە و بەرهەمی رۆمانی خستۆتە بەرچاو، لە ئەمەریكای لاتیندا سەردەمی واقیعی سیحری بوو، كەچی ئەو مەیل و خواستی بۆ (واقیعەت) زیاتر بوو.

فارگاس یۆسا وەك لە پێشەوەدا باسمان لێوە كرد، خوێندنی ئەكادیمی سەربازی كردبوو لە كەس و هەوایەكی سەربازی و زەفتكردندا گەورە ببوو، ئەم ژیانە كاریان لەسەر هەڵوێستت و خواستەكانی دانابوو، سەیر دەكەین حەزی دەچێتە سیاسەت و وەك نووسەرێكی چاوكراوە دژی دەسەڵاتدارانی وڵاتەكەی وەستاوە و هەڵوێستی نەگۆڕی بەرامبەر سیاسەتە داپلۆسێنەر و برسیكردن و خۆسەپاندن بەسەر خەڵكی هەژار و بێ پشت و پەنا و خۆگرتن لە كورسی دەسەڵات هەبووە، زۆرێك لەو هەڵوێستانەی لە نووسینەكانیدا نموونەی زیندوون و بە تەواوی لەزۆرێك لە رۆمانەكانیدا رەنگدانەوەیان هەیە، ئەگەر رۆمانەكانی فارگاس یۆسا بخوێنینەوە زۆربەی پاڵەوانەكانی خەڵكی فەرامۆشكراون و بابەتەكانیش گرفت و كۆژانی میللەتانی ژێر دەستی حوكمی دیكتاتۆرەكان و پیاوە گەندەڵەكانی نێو كۆمەڵگاینان، لە روانگەی بەرگریكردن لە چینی هەژار و بێ دەسەڵات نوكی قەڵەمی دژ بە دیكتاتۆرەكان تیژ كردۆتەوە و لە هەر بۆنەیەك هاتبێتە پێشەوا ریسوای كردوون، هەر لە ساڵی 1980 ەوەش راستەوخۆ خۆی خزاندۆتە نێو سیاسەت و ویستویەتی لە نزیكەوە تەرجەمی هەڵوێست و بیر و باوەڕەكانی خۆی بە واقیعانە بكات و لە رێزی پێشەوە بێت بۆ داكۆكی لە خەڵكی زوڵملێكراو، لە ساڵی  1990 خۆی بۆ سەرۆكایەتی كۆمار هەڵدەبژێرێت، بەڵام بەرهەڵستكارەكەی كە سەرۆكی ئێستای پیرۆیە توانی لە ململانێی هەڵبژاردن بباتەوە، (گارسیا) بۆ جاری دووەمیش لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیدا سەركەوتنی بەدەست هێنایەوە.

لە ژیانی تایبەتی خۆیدا ماریۆ فارگاس یۆسا پەیوەندی لەگەڵ چەندین كەسایەتییە ناودارەكانی بواری ئەدەب پەیدا كردووە، لەوانەش لەگەڵ نووسەری بەناوبانگی فەڕەنسایی (فكتۆر هۆگۆ)ی رۆماننووس، ئەوكات یۆسا تەمەنی (15) ساڵان دەبێ و قوتابی ئەكادیمیای سەربازی بووە، رۆمانی (لانەوازان)ی هۆگۆی دەكەوێتە بەر دەست و چەند جارێك رۆمانەكە دەخوێنێتەوە و تام و چێژێكی زۆری لێوەردەگرێ و بە توانای نووسەرەكەی سەرسام دەبێت، هەروەها لەگەڵ رۆماننووسی ناودار گابریل ماركیز پەیوەندیەكی دۆستانەیان دەبێت، بەڵام رۆژێك لەسەر ناكۆكییەك دەبێتە دەمەقاڵی و كار دەگاتە ئەو سنوورە یۆسا زۆر تووڕە دەبێ و ناتوانێت زیاتر دان بە خۆیدا بگرێت و بۆكسێك لەبەری چاوی ماركیز دەدات و دەیخاتە سەر زەوی، زیاتر هۆیەكە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە ئەو ساڵانەی كە یۆسا لە ژنەكەی جیا ببۆوە گوایە ماركیز قسەی لە نێوان هەردووكیان هێنا و بردیە، بەڵام پاش چەند ساڵێك پەیوەندیەكەی نێوانیان ئاسایی بۆتەوە.

لەم كەڵە رۆماننووسە هەمیشە باوەڕی بەوە هەبووە كە (ئەدەب) تاكە رێگایەك نییە بۆ قەڵاچۆكردنی دیكتاتۆرەكان و لەناوبردنی پیاوانی گەندەڵ لە وڵاتەكانیان، هیچ شاكارێك هەتا ئەو شاكارە ئەدەبیە لەلایەن شەكسپیر یان تۆلستۆی و هۆگۆ و دیستوفسكی و فۆكنەریشەوە نووسرابێت ناتوانن زۆرداری لە ناو كۆمەڵگا لاببەن و دادپەروەری و یەكسانی بگەڕێنەوە ناو كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی.

فارگۆس یۆسا دژی دیكتاتۆریەت و دەسەڵاتی دیكتاتۆریەت وەستاوە، بە نووسین بە گژیان داچۆتەوە و بە هەڵوێستەكانی ریسوای كردوون، لەم دواییەدا لە (كراكاس)ی پایتەختی وڵاتی ڤانزوێللا لە سیمینارێكدا كە بۆ سیاسەتمەدار و روناكبیرە بەرهەڵستكارەكانی رژێمی (هۆگۆ شافێز) ساز كرابوو، بە توندی هەڕەشەی لە رژێمی شافێز كردووە بەوەی تۆمەتبار كرد كە دەیەوێ دیكتاتۆریەتی شیوعییەكان بژێنێتەوە...

هەروەها سەبارەت بە پرۆسەی ئازادكردنی ئێراق لە دەست رژێمی سەدام حوسێن، سەرەتا لە ساڵی 1990 ناڕەزایی خۆی بە دەستتێوەردان لە ئێراق دەربڕی، بەڵام لە 2003 دا كە هێزە هاوپەیمانەكان ئێراقین رزگار كرد و رژێمی بەعس رووخا، لە لێدوانێكدا وتی: مەحاڵە جارێكی دیكە لە ئێراق پیاوێكی دیكتاتۆر دروست ببێتەوە و گەلانی ئێراق ئەشكەنجە بدات...

نووسەر ژمارەیەك بەرهەمی چاپكراوی هەیە، لە بواری رۆماندا گرنگترین بەرهەمەكانی ئەمانەن (شار و سەگەكان) 1963، (ماڵی سەوز) 1966، (خۆلیا) 1981 گوتوبێژ لە كاتدراڵ، (لاپەڕەكانی ریجۆبیرتۆ) 1997، (ئاهەنگی ئەلتیس) 2000، (بەهەشت لە لایەكی دیكەوە) 2003، (گەمەكانی منداڵە لاسارەكە) 2003، زۆربەی بەرهەمەكانیشی  بۆ ژمارەیەكی زۆر لە زمانە زیندووەكانی جیهان وەرگێڕدراون.

لە بواری شانۆدا، شانۆگەری (نزیك لە تایمز) گرنگترین شانۆنامەیەتی كە نووسیبێتی، ئەم شانۆنامەیە دوو مانگ لەسەریەك لە لیمای پایتەختی پیرۆ نمایش كرا، هەموو شەو فارگۆس یۆسا خۆی ئامادەی شانۆگەریەكە دەبوو وەك خوویەك حەز دەكات، لە كاتی دەقێكی شانۆیی ئەو دەكرێت بە شانۆگەری خۆشی ئامادە ببێت، جار هەبووە وەك ئەكتەر بەشداریشی تیادا كردوون.

ئەمانە و جگە لەوەش لەبواری رەخنەی هونەریی و رۆژنامەگەریی و نووسینی چیرۆك و رەخنەی ئەدەبیش بەرهەمێكی زۆری پێشكەش كردووە، نووسەرێكی جوانپەرست و حەزی لە ژیانە، خولیای گەڕان و گەشت و گوزارە، لە نێو پایتەختەكانی لیما و پاریس و مەدرید هەرگیز نەحەساوەتەوە بۆیە جار جار سەفەری بۆ وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و كیشوەری ئەفریقیا سازداوە و بە دوای زانیاری و جوانییەكانیدا گەڕاوە.

یەكەمجار لە ساڵی 1955 لەگەڵ ئافرەتێكی سیاسەتمەدار بەناوی (خۆلیا ئۆركیدی) ژیانی خێزانیی پێك دەهێنێت، دوای 9 ساڵ لە یەكتری دادەبڕێن، رۆمانی (خۆلیا) كە ساڵی 1976 چاپكراوە چیرۆكی ئەم ژنەی تیا گێڕاوەتەوە، پاشان كچێكی خزمی خۆی دەخوازێت و سێ منداڵی بەناوەكانی (ئەلبارۆ) 1966 و (گوانسالۆ) 1967 و (مەرجانە) 1974 لەم ئافرەتە هەیە.

ژێدەرەكان:

1- www.elaph.com

2- www.moheet.com

3- رادیۆی مۆنتیكالۆ سەعات 6ی ئێوارەی رۆژی 7/10/210

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌