2017-09-12

د‮. ‬مەیادە نەجار‮ ‬

رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان چەندین بڕیاری‮ ‬تایبەتمەند بۆ مافی‮ ‬چارەی‮ ‬خۆنووسنی‮ ‬گەلانی‮ ‬ژێردەستە دەركردووە‮ ‬،بەگوێرەی‮ ‬گونجانی‮ ‬هەڵ وڕەوشی‮ ‬ئەو میللەتە مامەڵە لەگەڵ ئەو بابەتە كراوە‮. ‬بێگومان رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان بڕیاری‮ (‬637‮)‬ لەساڵی‮ ‬1952 تایبەت بەمافی‮ ‬چارەی‮ ‬خۆنووسینی‮ ‬گەلان دەركردوەو دەڵێت‮: ‬پشتگیری‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬دەكەین،‮ ‬كاتێك بیانەوێت بەرێگە چارەیەك مافی‮ ‬چارەی‮ ‬خۆنووسین بەدەست بهینن‮.‬

هەمان بڕیار جەخت لەوە دەكاتەوە كە رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان هانی‮ ‬ئەو میللەتانە دەدات بۆ ئەوەی‮ ‬لەرێگەیەكی‮ ‬یاساییەوە ئەو مافە بەدەست بهینن و دەلێت‮ : ‬باشترە میللەتان لەرێگەی‮ ‬ریفراندۆم و‮ ‬ڕاپرسیەوە ئەو مافە بۆ خۆیان دەستەبەر بكەن‮ ‬،‮ ‬واباشترە ئەو ریفراندۆمە لەژێر چاودێری‮ ‬رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان بێت،‮ ‬بەلام پرسیار ئەوەیە كە ئەم‮ ‬یاسایەی‮ ‬رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان لەو سەردەمەدا دەرچووە كەمیللەتی‮ ‬كورد لەلایەن زلهێزانی‮ ‬جیهانی‮ ‬دابەشكرابوو‮ ‬،‮ ‬لەسەرجەم ئەم دابەشكاریانەشدا رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان زۆر ئاگاداری‮ ‬ڕەوشەكە بووە،‮ ‬بەئاگاداری‮ ‬ئەو دابەشكراوە كەچی‮ ‬نەك رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان بەرگری‮ ‬لەكورد نەكردووە بگرە هیچ هەڵوێستێكی‮ ‬ئیجابی‮ ‬و سلبی‮ ‬نەبووە‮. ‬بریارێكی‮ ‬تری‮ ‬رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان كەلەسالی‮ ‬1960 بەژمارە‮ ‬1514 دەرچووە بەروونی‮ ‬دەڵێت‮: ‬سەربەخۆیی‮ ‬دەبەخشین بەگەلانی‮ ‬ژێردەستە لەهەموو پارچەیەكی‮ ‬جیهان پێویستە دەوڵەتانی‮ ‬داگیركەر بەزووترین كات هەر زوو واز لەداگیركاری‮ ‬بهێنن و ئازادی‮ ‬بۆ گەلە ژێردەستەكان بگێردرێنەوە‮. ‬هەروەها گەلێك بڕیاری‮ ‬تری‮ ‬رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان هەن كە جەخت لەپاراستنی‮ ‬شكۆمەندی‮ ‬و مافی‮ ‬گەلانی‮ ‬جیهان دەكەنەوە لەوانە بڕیاری‮ ‬2908)كەلە‮ ‬20/11/1972 دەرچووە جەخت لە پاراستنی‮ ‬شكومەندی‮ ‬گەلان دەكاتەوە‮ ‬،‮ ‬هەروەها بڕیاری‮ ‬ژمارە2955 لەبەرواری‮ ‬12/كانونی‮ ‬یەكەمی‮ /‬1972 دەرچووە باس لەوە دەكات كە هەموو میللەتێك مافی‮ ‬خەباتی‮ ‬چەكداری‮ ‬هەیە لەكاتێكدا كە خاكەكەی‮ ‬داگیركرابێت سەرجەم ئەم بڕیارانەی‮ ‬رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان پالپشتی‮ ‬یاساین و دەبنە فاكتەرێك و پالپشتێك بۆ گەلی‮ ‬كورد بۆ ئەوەی‮ ‬كە بڕیار لەسەر مافی‮ ‬چارەی‮ ‬خۆی‮ ‬بدات‮ ‬،‮ ‬تەنانەت رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان پشتگیریی‮ ‬هەموو هەنگاوێك بۆ گەلانی‮ ‬ژێردەستە دەكات ئەمرۆش گەلی‮ ‬كورد هەلی‮ ‬ڕاگەیاندنی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬بۆ‮ ‬ڕەخساوە بۆیە بۆ هیچ لایەنێكی‮ ‬دەرەكی‮ ‬و ناوخۆیی‮ ‬نیە بتوانێت لەمپەر لەبەردەم ئەنجامدانی‮ ‬ریفراندۆم دروست بكەن‮. ‬هەروەها خاڵێكی‮ ‬تری‮ ‬ستراتیژی‮ ‬هەیە كە دەبێت بیزانین ئەویش ئەوەیە كە میللەتی‮ ‬كورد مافی‮ ‬خۆیەتی‮ ‬هەر هەنگاوێك بنێت چونكە گەلی‮ ‬كورد‮ ‬یەكەم نەتەوە نیە لەجیهاندا سەربەخۆیی‮ ‬ڕابگەیەنێت بەڵكوو چەندان میللەتی‮ ‬تری‮ ‬جیهان بەر لەكورد سەربەخۆییان‮ ‬ڕاگەیاندووە تەنانەت میللەتی‮ ‬كورد زۆر بەهێمنانەو لەسەر خۆیانە هەوڵی‮ ‬ڕاگەیاندی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬داوە بگرە پشوودرێژانە كاری‮ ‬لەسەر ئەم پرسە كردووە‮ ‬،‮ ‬بۆنموونە ئەگەر تێروانینێك بەتۆماری‮ ‬ئەو میللەتانەدا بكەین كە ژێردەستەبوون و سەربەخۆییان وەرگرتووە تەنیا‮ (‬58‮)‬ میللەت لەژێر چنگی‮ ‬بەریتانیادا‮ ‬ڕزگاربوون و سەربەخۆییان وەرگرتووە هەروەها‮ (‬21‮)‬ لەژێر چنگی‮ ‬رووسیا هاتوونەتە دەرەوە و سەربەخۆییان‮ ‬ڕاگەیاندووە،‮ ‬ئەمە بێجگە لەوەی‮ ‬كە‮(‬26) دەوڵەتیش لەژێر دەستەلاتی‮ ‬فەرەنسی‮ ‬ڕزگارییان بووە سەربەخۆییان‮ ‬ڕاگەیاندووە،‮ (‬21‮)‬ ولاتێش لەژێر چنگی‮ ‬ئیسپانیا هاتوونەتە دەر و سەربەخۆییان‮ ‬ڕاگەیاندووە،‮ ‬كە كۆی‮ ‬سەرجەم ژمارەیان دەگاتە‮ (‬126‮)‬ دەوڵەت‮. ‬ئەمە بێجگە لەو میللەتانەی‮ ‬كە لەم چەند ساڵەی‮ ‬دوایدا سەربەخۆییان‮ ‬ڕاگەیاند لەوانە كۆماری‮ ‬بۆسنی‮ ‬و كراواتیاو مونتینگیرۆ و مەكدۆنیا و كۆسۆڤۆ كەلە ئەنجامی‮ ‬هەڵوەشاندنی‮ ‬كۆماری‮ ‬یۆگۆسلاڤیا لەدایكبوون و چەندان وڵاتی‮ ‬تری‮ ‬وەك باشووری‮ ‬سودان كە لەدوای‮ ‬ماوەیەكی‮ ‬زۆر لەململانیی‮ ‬لە دەستەلاتی‮ ‬خەرتووم جیابوونەوە‮ ‬،‮ ‬هەروەها چەندان هەرێمی‮ ‬تری‮ ‬خاوەن فیدرالی‮ ‬وەك كەتەلۆنیا و جەبەل تاریق كەئێستا دەیانەوێت ببنە دەوڵەت،‮ ‬بەگوێرەی‮ ‬سەرژمێری‮ ‬رێكخراوی‮ ‬نەتەوەیەكگرتووەكان ئەو دەوڵەتانەی‮ ‬كە ئەندامن لە نەتەوەیەكگرتووەكان ژمارەیان گەیشتۆتە نزیكەی‮ ‬193دەوڵەت‮ . ‬ئەم ئاماژانەی‮ ‬كەباسمان كرد هەمووی‮ ‬نیشانەی‮ ‬ئەوەیە كە گەلی‮ ‬كورد مافی‮ ‬ڕاگەیاندن و دروستكردنی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬سەربەخۆی‮ ‬هەیە،‮ ‬چونكە میللەتی‮ ‬كورد لەگشت ئەو میللەتانەی‮ ‬تری‮ ‬جیهان ئەگەر خەباتی‮ ‬زۆر زیاتر نەكردێت و قوربانی‮ ‬زیاتری‮ ‬نەبەخشیبیت و ئەوا لەوان كەمتری‮ ‬پێشكەش نەكردووە‮ ‬،‮ ‬لەلایەكی‮ ‬ترەوە گەلی‮ ‬كورد هەمیشە لەپاڵ خەباتی‮ ‬چەكداری‮ ‬دا هەولی‮ ‬گەیاندنی‮ ‬رێگەچارەی‮ ‬ئاشتیانەی‮ ‬داوە بەدرێژایی‮ ‬مێژوو بەرەوانەكردنی‮ ‬شاندی‮ ‬دپلۆماسی‮ ‬بۆ نەتەوەیەكگرتووەكان و وولاتانی‮ ‬جیهان كاری‮ ‬لەسەر گەیاندنی‮ ‬دەنگی‮ ‬خەباتی‮ ‬كردووە،‮ ‬ئەمانە هەمووی‮ ‬بەڵگەن لەسەر خەبات و تێكوشانی‮ ‬ئەم میللەتە كە هەموو كات بەهەردوو‮ ‬ڕێگەی‮ ‬ئاشتی‮ ‬و خەباتی‮ ‬چەكداری‮ ‬كاری‮ ‬لەپێناوی‮ ‬ڕزگاركردنی‮ ‬نیشتیمان كردووە‮. ‬ئەوەی‮ ‬گرنگە بەلای‮ ‬هەموانەوە گەلی‮ ‬كورد مافی‮ ‬خۆیەتی‮ ‬خەباتی‮ ‬مەدەنی‮ ‬بەرێگەی‮ ‬ریفراندۆم درێژە پێبدات بۆ ئەوەی‮ ‬بتوانێت دەوڵەتی‮ ‬سەربەخۆی‮ ‬ڕابگەیەنێت،‮ ‬چونكە بەدرێژای‮ ‬مێژوو نەتەوەیەكگرتووەكان گوێی‮ ‬لەداخوازییەكانی‮ ‬كورد نەگرتووە پێویستە ئێستاش گەلی‮ ‬كورد چاوەڕوانی‮ ‬ئەوە نەكات ئایە چ دەوڵەتێك دان بەسەربەخۆی‮ ‬دا دەنێت بەڵكو دەبێت خۆی‮ ‬هەنگاوەكان ئەنجام بدات‮.‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌