2017-10-02

رێبوار حەمەلاو شوانی‮ ‬

كورد بەهۆی‮ ‬دابەشكردنی‮ ‬خاك و نیشتیمانەكەی‮ ‬و دواتر داگیركردنی‮ ‬لە لایەن چەند وڵاتێكی‮ ‬دەوروبەری‮ ‬خۆی‮ ‬رێگەی‮ ‬پێنەدراوە كە خاوەن خاك و كیانی‮ ‬خۆی‮ ‬بێت‮. ‬بۆیە دوای‮ ‬نزیكەی‮ ‬سەدەیەك لە داگیركاری‮ ‬و ماڵوێرانی‮ ‬كورد و بێ ئومێدبوونی‮ ‬لە هەموو رژێمە‮ ‬یەك لە دوای‮ ‬یەكەكان گشتە ئەو بروایەی‮ ‬كە دەبێ بریار لە سەر ئایندەی‮ ‬خۆی‮ ‬بدات لە رێگەی‮ ‬پرۆسەیەكی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬و‮ ‬یاسایی‮ ‬كە ئەویش‮ " ‬ریفراندۆمی‮ ‬سەربەخۆیی‮" ‬بوو،‮ ‬بۆ ئەوەی‮ ‬چیتر بە هۆی‮ ‬بێ دەوڵەتییەوە رووبەرووی‮ ‬تاوانی‮ ‬جینۆساید وئەنفال و سڕینەوەی‮ ‬شوناسی‮ ‬نەتەوەیی‮ ‬نەبێتەوە‮.‬

هەرێمی‮ ‬كوردستان ئیستا لە هەلومەرج و بارودۆخێكی‮ ‬هەستیار و چارەنووسساز و هەرێمی‮ ‬و نێودەوڵەتیدایە كە دەبێت هەم لە رووی‮ ‬سوود لەم بارودوخە وەربگرێت وەك حاڵەتێكی‮ ‬ئەمری‮ ‬واقیع،‮ ‬دەبێـت سەرنج و‮ ‬ڕای‮ ‬گشتی‮ ‬هەرێمی‮ ‬و جیهانی‮ ‬بۆ وروژاندن و هەنگاونان بۆ دروستبوونی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬كوردی،‮ ‬چونكە هەریەك لەو دەوڵەتانەی‮ ‬كە ئێستا خاوەن بڕیارن لە ئاستی‮ ‬جیهاندا بەو قوناغ‮ ‬و ئاستانەدا تێپەڕیوون و قوربانی‮ ‬زۆریشیان بەخشیووە لەو پێناوەدا،‮ ‬واتا هیچ دەوڵەتێك بە ئاسانی‮ ‬نەهاتووەتە بوون،‮ ‬بەڵكو لە سەردەمێكدا هەنگاونان بەرەو دەوڵەتبوون رووبەڕووی‮ ‬ئاساتەنگ بوونەتەوە تەنانەت گەر سەیری‮ ‬دیدی‮ ‬بیریارانی‮ ‬گرێبەستی‮ ‬كۆمەڵایەتی‮ ‬و ئەوانیتر بكەین دەبینین دەوڵەت لە هەناوی‮ ‬ململانێوە دێتە بوون،‮ ‬ئەڵبەتە ئەوەش بەدەر نییە لە رۆڵی‮ ‬دەوڵەتانی‮ ‬خاوەن بەرژەوەندی‮ ‬ئابووری‮ ‬و سیاسی‮ ‬خاوەن هێز و بڕیار،‮ ‬ئاستەمە بە سانایی‮ ‬بێتە بوون،‮ ‬بەڵام دواجار ئیرادەی‮ ‬گەلان سەنگی‮ ‬مەحەكە بۆ گەشتن بە خەونی‮ ‬بەدەستهێنانی‮ ‬دەوڵەت‮.‬

دەوڵەت بە چەند شێوازێك دروست دەبێت لەوانە‮ :‬

1-جیابوونەوە‮ ‬SECESSION‮‬:

هەندێكجار دەوڵەت بە شێوازی‮ ‬ئاشتی‮ ‬دێتە بوون و جیابوونەوە روو دەدات وەك جیابوونەوەی‮ ‬نەرویج لە سوید لە ساڵی‮ ‬1905‮ ‬جیابوونەوە لە رێگەی‮ ‬بەكارهێنانی‮ ‬هێزەوە وەك ئەوەی‮ ‬كە ویلایەتە‮ ‬یەكگرتووەكانی‮ ‬ئەمەریكا لە ساڵی‮ ‬1776 ‮ ‬لە تاجی‮ ‬بەریتانی‮ ‬جیابووەوە،‮ ‬یان وەك‮ ‬یۆنان كە لە ساڵی1727 ‮ ‬لە ئیمپراتۆریەتی‮ ‬عوسمانی‮ ‬جیا بووەوە‮.‬

2-هەڵوەشانەوە‮:‬

وەك ئەوەی‮ ‬كە دەوڵەتێك هەڵدەوەشێتەوە لە ئەنجامدا چەند دەوڵەتێك دروست دەبێت وەك ئەوەی‮ ‬لە هەڵوەشاندنەوەی‮ ‬رووسیای‮ ‬قەیسەریدا رووی‮ ‬دا لە ساڵی‮ ‬1917 ‮ ‬كە هەریەك لە‮ (‬ئەستوانیا،‮ ‬لیتوانیا و لاتیفیا‮) ‬دروست بوون‮ ‬یان دروستبوونی‮ ‬نەمسا و مەجەر و چیكوسلوڤاكیا كە لە ئەنجامی‮ ‬هەڵوەشاندنەوەی‮ ‬ئیمپراتۆریەتی‮ ‬نەمسا و مەجەر‮) ‬لە دوای‮ ‬جەنگی‮ ‬جیهانی‮ ‬یەكەم ساڵی‮ ‬1918 یان هەڵوەشاندنەوەی‮ ‬یوغوسلافیا بەهۆی‮ ‬جەنگی‮ ‬ناوخۆوە لە ساڵی‮ ‬1991 ‮ ‬كە‮ ‬پێنج دەوڵەت دروست بوون.هەندێكجار هەڵوەشاندنەوەی‮ ‬دەوڵەتەكان بە شێوازی‮ ‬ئاشتیانە دەبێت وەك هەڵوەشاندنەوەی‮ ‬یەكێتی‮ ‬سوڤیەت لە ساڵی‮ ‬1991 بۆ پازدە دەوڵەت‮ ‬یان هەڵوەشاندنەوەی‮ ‬چیكوسلوڤاكیا بو چیك و سلوڤاكیا لە ساڵی‮ ‬1993‮.‬

3-دەستبەسەرداگرتن‮ :‬

بە نموونە داگیركردنی‮ ‬ئەو ناوچانەی‮ ‬كە خەڵكی‮ ‬تێدا نیشتەجی‮ ‬نەبوون نموونەی‮ ‬دروستبوونی‮ ‬كۆماری‮ ‬ترنسفاڵ لە باشووری‮ ‬ئەفەریقا لە ساڵی‮ ‬1937 لەلایەن هۆڵەنداییەكانەوە‮.‬

4-یە گرتنی‮ ‬چەند دەوڵەتیك

وەك ئەوەی‮ ‬لە نێوان سووریا و میسر لە ساڵی‮ ‬1958‮.‬

5-ریفراندۆم‮:‬

دروستبوونی‮ ‬دەوڵەت لە رێگەی‮ ‬ریفراندۆمی‮ ‬میللییەوە وەك ئەوەی‮ ‬لە سوودان رووی‮ ‬دا لە ساڵی‮ ‬1956 و لە‮ ‬غانا ساڵی‮ ‬1956 و مەدغەشقەر ساڵی‮ ‬1960.

6‮-‬ بە رێكاری‮ ‬یاسایی

دەوڵەت هەندێك جار بە رێكاری‮ ‬یاسایی‮ ‬دێتە دروستبوون،‮ ‬لەوانەیە‮ ‬یاسای‮ ‬ناوخۆی‮ ‬بێت وەك ئەوەی‮ ‬كە فلیپین دروستبوو بەهۆی‮ ‬ئەو‮ ‬یاسانەی‮ ‬ئەمەریكا دەری‮ ‬كرد بۆ بە دەوڵەتبوون لە‮ ‬24ی‮ ‬ئاداری‮ ‬1934‮.‬یان رێكاری‮ ‬یاسایی‮ ‬بۆ دروستبوونی‮ ‬دەوڵەت لە رێگەی‮ ‬پەیماننامە نێودەوڵەتییەكانەوە وەك پەیماننامەی‮ ‬ئینگلیزی‮-‬ئیرلەندی‮ ‬لە‮ ‬6ی‮ ‬كانوونی‮ ‬یەكەمی‮ ‬1921 كە بەگوێرەی‮ ‬ئەو پەیماننامە ئیرلەندای‮ ‬ئازاد دروست بوو.دەكرێت كاری‮ ‬یاسایی‮ ‬لە رێگەی‮ ‬بڕیاری‮ ‬دەزگایەكی‮ ‬نێودەوڵەتییەوە بێت وەك بڕیاری‮ ‬كۆنگرەی‮ ‬لەندەن لە‮ ‬17ی‮ ‬كانوونی‮ ‬یەكەمی‮ ‬1912 ‮ ‬كە بووە هۆی‮ ‬دروستبوونی‮ ‬دەوڵەتی‮ (‬ئەلبانیا‮) ‬یان بڕیاری‮ ‬كۆمەڵەی‮ ‬گشتی‮ ‬نەتەوە‮ ‬یەكگرتووەكان لە ساڵی‮ ‬1949 ‮ ‬بۆ دروستبوونی‮ ‬لیبیا‮.‬

هەرگیز كوردستان بە ئەندازەی‮ ‬ئێستا لە نێو نەخشەی‮ ‬جیهانی‮ ‬پێگەی‮ ‬بەهێزە‮ ‬نەبووە‮. ‬بەڵكو زیاتر وەك كارتی‮ ‬هەڕەشە بۆ سەر ئەو وڵاتانەی‮ ‬كە داگیركەری‮ ‬كوردستان بووینە بەكار هێنراوە،‮ ‬زۆرجاریش بە هەڕەشە زانراوە بۆ تێكدانی‮ ‬ئارامی‮ ‬و ئاسایشی‮ ‬ناوچەكە،‮ ‬بۆیەش بە هەموو جۆرە چەك و بەهەمووجۆرە هێزێكەوە رووبەرووی‮ ‬بوونەتەوە و سەدان هەزار كەسیان لێ شەهیدكردین،‮ ‬سەرمایەیەكی‮ ‬خەیاڵیان بۆ سەر كووتكردنی‮ ‬نەتەوەی‮ ‬كورد بەكارهێنا،‮ ‬بۆ ئەوەی‮ ‬نەتەوەی‮ ‬كورد چۆك دابدات و روانگەی‮ ‬سەربەخۆ بوون و بنیادنانی‮ ‬وڵاتێكی‮ ‬سەربەخۆی‮ ‬وەلا بنێت،‮ ‬بەڵام كورد هەموو دەم رووبەڕووی‮ ‬پیلانەكان وەستا و سەربەرزانە لێی‮ ‬دەرچووە،‮ ‬ئێستا هاوسەنگییەكە گۆڕاوە،‮ ‬ئەو بۆچوونەی‮ ‬كە كورد هۆكاری‮ ‬شەڕ‮ ‬و ئاژاوەیە و بەرژەوەندی‮ ‬وڵاتان دەخاتە مەترسییەوە،‮ ‬گۆڕاوە بۆ ئەوەی‮ ‬كە كورد باشترین هۆكاری‮ ‬بنیادنانی‮ ‬وڵاتێكی‮ ‬بێ كێشەیە،‮ ‬وڵاتێك لە ماوەی‮ ‬25 ساڵی‮ ‬رابردووی‮ ‬حكومڕانی‮ ‬خۆی‮ ‬توانی‮ ‬بە هەموو دونیا نیشانی‮ ‬بدات لە ناوچەكە هۆكاری‮ ‬سەقامگیری‮ ‬ئاشتی‮ ‬و پاراستنی‮ ‬بەرژەوەندییە باڵاكانی‮ ‬هەموو پێكهاتەكانە و بێ رەچاوكردنی‮ ‬مافە رەواكانی‮ ‬نەتەوەی‮ ‬كورد،‮ ‬ناوچەكە هەرگیز سەقامگیری‮ ‬بەخۆیەوە نابینێت‮.‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌