2017-12-20

 فارس قادر فەقێ عەبدوڵڵا‮❊‬
توندوتیژیی‮ ‬وشە و كردارێكە لەگەڵ دەستپێكردنی‮ ‬ژیان و دروستبوونی‮ ‬مرۆڤ روویداوە و ئەنجامدراوە،‮ ‬هەروەك كوشتنی‮ (‬قابیل لە لایەن هابیل‮) ‬كە بۆ‮ ‬یەكەمجار بوو لەسەر رووی‮ ‬زەوی‮ ‬مرۆڤ مرۆڤی‮ ‬كوشتووە كە ئەویش كوڕێكی‮ ‬ئادەمی‮ ‬باوكە گەورەی‮ ‬بەشەریەت برایەكی‮ ‬خۆی‮ ‬كوشت‮. ‬كەواتە لە رووی‮ ‬مێژووییەوە دەكرێت بگوترێت لەگەڵ دەستپێكردنی‮ ‬ژیان لەسەر زەوی‮ ‬توندوتیژیش هاوكات دەستیپێكردووە و ئەنجامدراوە،‮ ‬ئەمە لە رووی‮ ‬كاریگەری‮ ‬هۆكاری‮ ‬رۆڵی‮ ‬مرۆڤەكان لەسەر ئەم لایەنەوە،‮ ‬ئەگەر لە لایەنی‮ ‬دیكەشەوە سەیر بكەین دەبینین جاری‮ ‬وا هەیە سروشتیش خۆی‮ ‬لە خۆیدا هۆكاری‮ ‬توندوتیژییە و توندوتیژی‮ ‬تێیدا روودەدات وەك رووداوەكانی‮ ‬ئاگر و لافاو بە تایبەتی‮ ‬پاڵەپەستۆی‮ ‬ئاو كە هەندێكجار پێكهاتە و شێوە و شێوازی‮ ‬سروشت دەگۆڕن و نموونەیەكی‮ ‬تر لەو توندوتیژییە سروشتییانە ئەوەی‮ ‬لەو ماوەی‮ ‬رابردوو وەك ئەو بوومەلەرزەی‮ ‬لە بەرواری‮ ‬12‮/‬11‮/‬2017‮ ‬كە لە كوردستان روویدا زەرەر و زیانێكی‮ ‬مرۆڤی‮ ‬و سرووشتی‮ ‬گەورەی‮ ‬بە دوای‮ ‬خۆیدا هێنا كەواتە هەموو كردارێكی‮ ‬سرووشتی‮ ‬و ناسرووشتی‮ ‬دەستكرد و نادەستكرد بە بەرنامە و بەبێ بەرنامە كە لە پێوەر و مەساری‮ ‬ئەخلاقی‮ ‬و مرۆڤایەتی‮ ‬دەرچوو و پێوەری‮ ‬ژیان و مەعقولیەتی‮ ‬ئاساییان شێواند و لە پێوەری‮ ‬سرووشتی‮ ‬خۆی‮ ‬دەرچوو دەكرێ بڵێین دەچێتە خانەی‮ ‬توندوتیژی،‮ ‬بۆیە پێموایە گەر بە مانا فراوانەكەی‮ ‬باسی‮ ‬بكەین و هەموو لایەكانی‮ ‬شیبكەینەوە و جۆر و شێوازەكانی‮ ‬ئەم بابەتە پۆلێن بكەین دەكرێ بڵێین دەتواندرێت دەیان كتێب و سەدان لاپەڕەی‮ ‬لەسەر بنووسرێت،‮ ‬كەچی‮ ‬هەر تەواویش نابێت جا بۆ ئەوەی‮ ‬ئەوەی‮ ‬مەبەستە لێمان تێكەڵ نەبێت و بابەتەكان لە‮ ‬یەكتری‮ ‬جیا بكەینەوە‮. ‬ یەكەمك پێموایە توندوتیژیی‮ ‬زۆر جۆری‮ ‬هەیە لە نێوان مرۆڤ و هەموو گیانلەبەرەكان و سرووشت و هەموو پێكهاتەكانی‮ ‬گۆی‮ ‬زەوی‮ ‬كە بە ژمار نایەن،‮ ‬دووەم رەنگە ئێمە وا لە توندوتیژیی‮ ‬تێگەیشتبین كە تەنها چەوساندنەوە و ئازاردان و ژێردەستی‮ ‬و سڕینەوەی‮ ‬ئافرەتە و بەس كە ئەمەش وانییە توندوتیژیی‮ ‬پەیوەستە بە گشت مرۆڤایەتی‮ ‬و رەنگە لە هەر شوێنێك و لە هەر ماڵێك بۆ ماڵێكی‮ ‬تر جیاوازی‮ ‬هەبێت لە نێوان هەڵسوكەوتی‮ ‬ژن و پیاوەكان‮ ‬یان تاكەكان،‮ ‬بە هەرحاڵ بۆ ئەوەی‮ ‬بتوانین تێكەڵاویان نەكەین بۆ ئەو چەند رۆژەمان باس و بابەتەكەمان تەرخان بكەین كە تایبەتە بە16 ‮ ‬رۆژەی‮ ‬بەرەنگاربوونەوەی‮ ‬توندوتیژی‮ ‬دژ بە ئافرەتان‮. ‬دیارە مەرام و مەبەستی‮ ‬ئەم خاڵەش زیاتر تایبەتە بە چەوساندنەوە و زوڵم لە ژن وە دەكرێت بڵێین دەتوانین لە زۆر كونج و قوژبنی‮ ‬ژیان و مێژوو لێرەو لەوێ بچینە ناو بابەتەكەوە و گوێبیست بین بە زۆر باس و لە هەمان كات رەنگە زۆر بابەتی‮ ‬گرنگمان بەرچاو بكەوێت لە قۆناغە جیاجیاكانی‮ ‬مێژوو لە رووداو و كرداری‮ ‬هەمەجییەت و عەقڵییەتی‮ ‬خێڵەكی‮ ‬كۆمەڵێك بابەتی‮ ‬تر لە پەیوەندییەكانی‮ ‬هەردوو رەگەز و جاربەجار ناونانی‮ ‬قۆناغەكانی‮ ‬مێژوو بە باوكسالاری‮ ‬و‮ ‬یان پیاوسالاری‮ ‬و ژنسالاری‮ ‬و تا دەگاتە فەترەی‮ ‬پێش ئیسلام و زیندە بەچاڵكردنی‮ ‬كچان‮ ‬یان منداڵانی‮ ‬كچ كە ئەمە بەڵگەیەكی‮ ‬حاشا هەڵنەگرە بۆ چەوساندنەوەی‮ ‬ئافرەتان و قورئانی‮ ‬پیرۆز ئیشارەتی‮ ‬پێداوە و لە دوایشدا لە لایەن ئیسلامیش وەك عادەتێك بە ناوی‮ ‬خێل و عەشیرەت و شەرەف و كۆمەڵێك عادات و تەقالید ئەم زوڵمە لێرە و لەوێ هەركراوە و دەكرێت لە لایەن كۆمەڵێك خەڵكی‮ ‬جاهیل و بێ ئایین بە ناوی‮ ‬ئایین توندوتیژیی‮ ‬بەردەوامبووە بە تایبەت بەرامبەر بە ئافرەت وەك فەترەی‮ ‬ئیمپراتۆرییەتییەكان و حوكمڕانییەكانی‮ ‬بەناو ئیسلامی‮ ‬بۆ نموونە لە فەترەی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬عوسمانی‮ ‬ئافرەت دەكرا بە جالییە و خادم حەشەم لە دیوەخان و كۆشكی‮ ‬سوڵتانەكانی‮ ‬دەوڵەت و هەروەها بیروبۆچوون و لێكدانەوەی‮ ‬جیاجیا لە نێوان مەزهەبەكانی‮ ‬ئیسلام هەبووە چ سوننە‮ ‬یان شیعە هەروەك ئەوەی‮ ‬ئێستاش هەیە لە سنووری‮ ‬دەسەڵاتی‮ ‬شیعە مەزهەب بە ناوی‮ ‬ئایین فەتوای‮ ‬بۆ دەدرێت و زوڵم لە ئافرەت دەكرێت و حەق دەدەن بە خۆیان كە كچان لە تەمەنی9 ‮ ‬ساڵی‮ ‬بەرەو سەرەوە بە شوو بدەن‮ ‬یان رێگادانی‮ ‬زەواج و پڕۆسەی‮ ‬مارەبڕین بەناوی‮ ‬ئیسلام و ئایین بۆ ماوەیەكی‮ ‬كاتی‮ ‬هەندێكجار بۆ سەعات و هەندێكجار بۆ ماوەی‮ ‬چەند رۆژێك بێت‮ ‬یان مانگ و بەرەو سەرەوە،‮ ‬لایەنی‮ ‬سوننەش لە لایەن توندڕەوەكان ئافرەت كراوە و دەكرێت بە جالیە و بەندەی‮ ‬دەسەڵاتداران بە ناوی‮ ‬ئایین وەك ئەوەی‮ ‬لەناو گرووپی‮ ‬تیروریستان بە تایبەتی‮ ‬داعش لەمدواییە روویدا كە وەك كاڵایەك كاركراوە لەگەڵ ئافرەت نەوەك مرۆڤ و ئادەمیزاد‮. ‬ بەڵێ ئەمانە هەمووی‮ ‬توندوتیژیین و كارەساتەكەش ئەوەیە فۆڕمی‮ ‬ئایینی‮ ‬پێدەدرێت و كە لە راستیشدا ئەمانە دوورن لە هەموو ئەخلاقێكی‮ ‬ئایینی‮ ‬و بەداخەوە بەمشێوازە خەریكە دینی‮ ‬ئیسلامیش بشێوێنن و هەر بە هۆی‮ ‬ئەم عەقڵییەتە و ئەو بێدینیەیە كە بە ناوی‮ ‬دین دەكرێت،‮ ‬خەریكە نەوەیەكی‮ ‬توندڕەوی‮ ‬دژ بە دین دروستبكرێت،‮ ‬لە لایەكی‮ ‬تر كولتوری‮ ‬عەشائیری‮ ‬دوور لە مرۆڤایەتی‮ ‬وەك ژن بە ژن و گەورە بە گچكە و شیربایی‮ ‬و كچ فرۆشتن بۆ بەرژەوەندی‮ ‬ماددی‮ ‬یان بابەتی‮ ‬تر ئەمانەش كۆمەڵێك بابەتی‮ ‬ترن كە بوونە بە هۆی‮ ‬درێژەپێدان و زیادبوونی‮ ‬توندوتیژیی‮ ‬هەرچەندە ئەم بابەتە لە شوێنێك بۆ شوێنك جیاوازیی‮ ‬هەیە رەنگە لە هەندێك شوێن ئاسەواری‮ ‬نەمابێت و بەڵام لە هەندێك شوێن و لەناو هەندێك خانەوادە وەك خۆی‮ ‬بەردەوامە و شەڕوشۆڕی‮ ‬چەندین ساڵەی‮ ‬ناوچەكە چ لە كوردستان‮ ‬یان دەوراو پشتەكەی‮ ‬ئەمەش هۆكارێكی‮ ‬گرنگی‮ ‬تووندوتیژین‮. ‬ ئەمانەی‮ ‬باسمان كرد هەمووی‮ ‬هۆكاری‮ ‬مانەوە و بەردەوامی‮ ‬توندوتیژیین لە كۆمەڵگەی‮ ‬ئێمە ئەمە لە لایەك لە لایەكی‮ ‬تر رۆڵی‮ ‬راگەیاندنەكان و ئازادی‮ ‬رەهاو چوونە ناو ماڵ و خێزان و خانەوادەكان بەبێ سانسۆر وەك كولتوورێكی‮ ‬نوێ و نە شاز و نە گونجانی‮ ‬لەگەڵ كۆمەڵگەی‮ ‬ئێمە وەك ئەوە دەبینم بۆ هەرزەكارەكان و بۆ ئەوانەی‮ ‬دوورن لە هەندێك پێشكەوتنی‮ ‬جیهانی‮ ‬نوێ دەتوانم بڵێم وەك ئەوەیە كاسێكی‮ ‬ژەهر لە ناو شەرابی‮ ‬شەكراو بدرێت بە كەسێكی‮ ‬تێنوو بە تایبەتی‮ ‬لەوانە كۆمەڵێك زنجیرە فیلمی‮ ‬تەرجەمەكراو و هەندێك پەیچ و سایتە ناتەندروستەكان و كۆمەڵێك كەناڵی‮ ‬سەتەلایەتی‮ ‬موخابەراتی‮ ‬و پڕوپاگەندەی‮ ‬سەر لێشێواو كە ئەمەش هەمووی‮ ‬بە بەرنامەیەكی‮ ‬ئاراستەكراو و بەمەرج جێبەجێدەكرێت و دەكرێ بڵێین لە دوو جەمسەری‮ ‬دوور لە‮ ‬یەك بە180 ‮ ‬پلەوە گەیاندنیان بە‮ ‬یەك بە زۆر وەك ئەوەیە كە دارێكی‮ ‬راست رابكێشرێت و‮ (‬لار‮) ‬كردن و چەماندنەوەی‮ ‬زۆرجار و بەرەو‮ ‬یەك هێنانی‮ ‬هەردوو جەمسەری‮ ‬راست و چەپ دەبێتە هۆی‮ ‬شكانی‮ ‬لە ناوەندەوە جا ئەم كۆمەڵە شتانە و دەیان شتی‮ ‬تری‮ ‬ناتەندروست و نەبوونی‮ ‬ئازادی‮ ‬تا ئەندازەیەكی‮ (‬رەها‮) ‬و لە ناكاو پێدانی‮ ‬بە‮ (‬رەها‮)‬یی‮ ‬ئەم ئازادیە كە دەدرێت بەبێ بەرنامە و لە رێگای‮ ‬جۆراوجۆر وەك تەقینەوەی‮ ‬بەنداوێكی‮ ‬گەورەی‮ ‬ئاو و نەمانی‮ ‬بەربەست وای‮ ‬لێدێت ئەو شوێنانەی‮ ‬كەم ئاون‮ ‬یان تا رادەیەك تێر ئاون‮ ‬یان بڵێین تەرن‮ ‬یان وشكن ئەم بەنداوە لەگەڵ رووخانی‮ ‬و نەمانی‮ ‬بەربەست لە‮ ‬یەك كات لەگەڵ‮ ‬یەك هەمووی‮ ‬رادەماڵێ جا ئەوەی‮ ‬زۆر تێنووە دەخنكێت و ئەوەی‮ ‬تا ئەندازەیەكیش گەشاوەیە گەر نەخنكێتیش زەرەرمەند دەبێت و دەفەوتێن لەوەش ماڵوێرانتر رەنگە لە هەندێك شوێن و لە هەندێ كات ئەوەی‮ ‬لە بەردەمی‮ ‬بێت بەبێ پاراستن هەمووی‮ ‬رابماڵێت‮. ‬ جا لێرەدا دەبینین گەر هەموو شتێك بەرەو باشی‮ ‬بچێت،‮ ‬كەچی‮ ‬توندوتیژی‮ ‬هەڵدەكشێت و زیاتر دەبێ ئەوەش بە هۆی‮ ‬بە‮ ‬یەكگەیشتنی‮ ‬دوو جەمسەری‮ ‬سارد و گەرم كە بە‮ ‬یەك دەگەن هەندێ كات وەك گلۆپ دەبن بە مایەی‮ ‬رووناكی‮ ‬و بەڵام زۆربەی‮ ‬كاتەكان دەبن بە هۆی‮ ‬شۆت و سووتان و تەقینەوە،‮ ‬چونكە لە ئەساسەوە بە كونترۆڵ و بە بەرنامە نەكراون،‮ ‬بۆیە دەبینین ئەو شۆتەیان و ئەم لێكدانی‮ ‬سارد و گەرمە زۆرجار لە ناو‮ ‬یەك شوێن و لە بن‮ ‬یەك چەتر و لە نێوان‮ ‬یەك خانەوادە لە‮ ‬یەك كات بەرچاو دەكەوێت روودەدا بۆ نموونە گەر ویستمان دەكرێت بە بەڵگەوە بەناوهێنان و كۆمەڵێك نمونەی‮ ‬زندوو پیشان بدەین گەر پێویستی‮ ‬كرد،‮ ‬وەك روودانی‮ ‬هەندێ كاردانەوەی‮ ‬ناتەندروست و ناسرووشتی‮ ‬گەر سەیر بكەین لە نێوان هەندێ خانەوادە كە لە باوك و باپیرانەوە بنەماڵەی‮ ‬ئایینن و دەبینین چەند كەسانێك‮ ‬یان كەسێكی‮ ‬خاوەن ئەفكاری‮ ‬توندڕەوی‮ ‬ماركسی‮ ‬لە ناویان دروست دەبێت‮ ‬یان بەپێچەوانەوە دەبینین لەناو هەندێك خانەوادەی‮ ‬بە ئەفكار ماركسی‮ ‬كەسانێك هەڵدەكەون دەبن بە توندڕەوی‮ ‬ئایینی‮ ‬و نەك وەك پیاوێكی‮ ‬ئایینی‮ ‬ئاسایی‮ ‬بەڵكو توندڕەوێكی‮ ‬وا كە تووشی‮ (‬رد فعل‮) ‬دەبێ و هەرچی‮ ‬پێ دەگوترێت لە لای‮ ‬ئەو رەفزەو گوێ لە كەس ناگرێت،‮ ‬ئەمانە هەر هەمووی‮ ‬لە بەرنەبوونی‮ ‬بەرنامەیەكی‮ ‬ئاڕاستەكراوی‮ ‬تەندروستە كە روودەدەن لە كۆتایشدا بە رێژەیەكی‮ ‬زیاتر ئافرەت دەبێتە سووتەمەنی‮ ‬ئەو عەقڵییەتە و دەكرێت بڵێین عەقڵیەتی‮ ‬زۆرینەی‮ ‬رۆشنبیر و كاربەدەست و خاوەن قەراریش عەقڵییەتێكی‮ ‬ئیزدواجییە و دووڕوییە و لە هەمووشی‮ ‬خراپتر تاكی‮ ‬رۆشنبیری‮ ‬كورد زمان و كرداری‮ ‬یەك نییە لەسەر شاشە و لە كۆڕ‮ ‬و كۆبوونەوە،‮ ‬مرۆڤێكە پڕ‮ ‬لە رۆشنبیری‮ ‬میهرەبانی‮ ‬بەڵام كە دەچێتە ناو چوار دیوارەكەی‮ ‬خۆی‮ ‬مرۆڤێكی‮ ‬ترە كەواتە راستگۆ نییە،‮ ‬لەگەڵ خودی‮ ‬خۆی‮ ‬و دەكرێت بڵێین زۆرینەی‮ ‬ئەوانەی‮ ‬لەسەر شاشەن بە بەژن و باڵای‮ ‬ئافرەتدا هەڵدەڵێن ئەوانەن كە راستگۆنین‮ ‬یان لەو دەرگایەوە لە ئافرەت دەچنە ژورەوە بۆ مەرامی‮ ‬گلاو و تایبەتی‮ ‬خۆیان و بۆ چەوساندنەوەی‮ ‬ئافرەتان بە بەرنامە رێژی‮ ‬دەكەن‮. ‬ئەمەش بۆ ئەمە دەگەڕێتەوە كە هەڵگری‮ ‬هەمان فیكرە بۆگەنەكەن كە بڕوایان بە مافی‮ ‬ئافرەت نییە و ناتوانن خۆیان باك بكەنەوە،‮ ‬بەڵام دەتوانن وەك ئەكتەر چەندین‮ ‬ڕۆڵ ببینن‮. ‬ كەواتە كولتوورە سەقەتەكە و تێكەڵاوبوونی‮ ‬شارستانییەتی‮ ‬بەناو ئیسلامی‮ ‬و رۆژئاوایی‮ ‬و لەگەڵ بە ناوی‮ ‬شارستانییەتی‮ ‬سەردەم و كولتوورە عەشائیری‮ ‬و خۆماڵییەكەی‮ ‬خۆمان و تێكەڵاوبوونیان لەگەڵ كولتووری‮ ‬عەرەب و تورك و كۆمەڵێك عادات و تەقالیدی‮ ‬تر هەر هەمووی‮ ‬بووە بەهۆی‮ ‬دروستبوونی‮ ‬كولتورێكی‮ ‬سەقەتتر بزر بوون لە نێوان ئیسلام و پێشكەوتنی‮ ‬جیهانی‮ ‬و سەردەم و كۆمەڵێك كولتووری‮ ‬نەتەوەكانی‮ ‬تر بۆیە دەكرێت بڵێم دوو شت لەم گفتوگۆیەم بەرجەستە دەكەم‮ ‬یەكەم هەمەجیەت زیاتر بووە دووەم وەك چێشتی‮ ‬مجێوری‮ ‬لێهاتووە،‮ ‬بۆیە دەكرێ بڵێم كورد خۆی‮ ‬جوانترین كولتووری‮ ‬هەیە بۆ مرۆڤایەتی‮ ‬و بۆ ئافرەت،‮ ‬بەداخەوە خەریكە لە نێوان ئەم هەرا و هۆسەی‮ ‬دەورا پشت كولتوری‮ ‬كوردی‮ ‬بشێوینن،‮ ‬بۆیە ئەم بابەتە دراسەیكی‮ ‬وردی‮ ‬دەوێت بەم16 ‮ ‬رۆژە چارەسەر ناكرێت،‮ ‬ئەمەی‮ ‬دەكرێت تەنیا پڕوپاگەندەیە و رنگە چەند كۆمپانیایەك بەناوی‮ ‬رێكخراوی‮ ‬ئافرەتان و مافی‮ ‬مرۆڤ سوودمەندبن تێیدا و شەرعیەت بدەن بەوانەی‮ ‬توندوتیژن و بڕوایان بەم مافەش نییە تەنیا بۆ ئەوەیە كە خۆیان پاك بكەنەوە لەبەرچاوی‮ ‬خەڵك و سەرشاشە‮. ‬
 ‮❊ ‬ئەندامی‮ ‬ئەنجوومەنی‮ ‬سەركردایەتی‮ ‬پارێزگای‮ ‬هەولێر‮ (‬پ‮. ‬د‮. ‬ك‮). ‬

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌