2010-05-22

ئا- نەرمین محەمەد: یەڤتەشینكۆ گەورەترین شاعیری ئێستای رووسیایە، لەناو شاعیرانی سەدەی بیستەمیش زۆرترین ئامادە و خوێنەری هەیە، هەر زوو توانی ببێتە نوێنەری شاعیرە لاوە رەچەشكێنەكان، لەگەڵ هەریەك لە فوزنیسینسكی و ئەخمادۆلینا و روجدیستفینسكی بە سیمبولی شیعری ساڵانی شەستەكانی سەدەی رابردوو دادەنرێت. بەردەوامیش وەها خۆی دادەنا كوڕی قۆناغی (توانەوەی سەهۆڵە) ئەو قۆناغەی كە پەرستنی كەسایەتی ستالینی تێدا ریسوا كرا. لەبەر ئەوەی رستەی شیعری لە چیرۆكی داستان بۆ گتوگۆ و لە تەنزیشەوە بۆ ناسكی و لیریكی گواستەوە، بۆیە ژمارەیەكی زۆری چامەكانی كراون بە گۆرانی و لە سەرتاسەری رووسیا بڵاوبوونەتەوە.

یەڤگینی یەڤنە شینكۆ yevgeny yevtushenko  رۆژی 18ی تەمووزی ساڵی 1933 لە گوندێكی ناوچەی ئیوكۆشكی هاتۆتە دونیا، باوكی زەوی ناسێكی كارامە و دایكیشی گۆرانی بێژێكی دیار بوو. هەر لە منداڵیەوە ئارەزووی دەچێتە سەر نووسینی شیعر و ئەنجامدانی وەرزش، كە تەمەنیشی دەگاتە 15 ساڵان بەهۆی پیشەی باوكی بەرەو كازاخستان و دواتر بۆ ئالتای دەچن و ماوەیەك تێیدا نیشتەجێ دەبن، لە ساڵی 1949 دەست بە بڵاوكردنەوەی شیعرە بەراییەكانی  خۆی دەكات. لە ساڵی 1951 لە پەیمانگەی  گۆركی ئاداب دەخوێنێ، بەڵام لەبەر ئەەوی پشتیوانی بۆ رۆمای (تەنیا بەنان نابێت) ی ق.د. دێنسیف دەكات، بۆیە لەپەیمانگەی ناوبراو دەردەكرێت. بۆ ساڵی دواتر لە یەكێتی نووسەران دەبێت بە ئەندام، بەمەش لەسەرتاسەری یەكێتی سۆڤیەت دەبێت بە بچووكترین ئەندامی كۆمەڵەكەو یەكەم شیعری خۆشی بەناوی (دۆزەرەوەكانی داهاتوو) بڵاودەكاتەوە. ئینجا وەك قوتابییەكی زانكۆ لە مۆسكۆ جێگر دەبێت و پێدەگات. بۆ ساڵی 1955 یش دووەم كۆمەڵە شیعر بەناوی (بەفرەی سێیەم) بڵاودەكاتەوە، كە تا ئەو كاتە كاردانەوەی مایكۆفسكی لە شیعری حەماسی سیاسی و یاخی گەریانەی لێ دەبینرا. دواتر ستایلێكی تایبەت و بێ هاوتا دەگرێتە بەر كە لەناویدا ئەدەبی كۆمەڵایەتی و وتاری زیندووی زمانەوانی و حەماسەت و لیریك و متمانە بەخۆ بوون و گیانی نیشتمانیانەو و قووڵبوونەوە لە رامان و چەكەرەكردنی گیانی دژ بە رژێمی فەرمانڕەوایی كۆ كردبۆوە. لە چامەكانی ئەو ماویە دا دەگاتە لوتكەی داهێنان. كۆ شیعرەكانی (رێگای چاپوكەكان – 1969)، (رێگای ژمارەیەك – 192)، (چامە لیریكییە گەرمەكان – 1972)، (گەلی سێپدە – 1978)، (ئاسكی 1 – 1982)، (گوێم بۆ رادێژە هاونیشتمانییەكانم – 1987).. گەواهی ئەو راستییەن.

یەڤتەشیكۆ لە داهێنانە جۆراوجۆرەكانی بابەت و ستایل لەسەر هێلێكی جیاكەرەوە لە نێوان پابەند بوون بە رژێمی ئەوسای وڵات و نەیارەكانی بەڕێوەچوو، لە بەرهەرمەكانیشیدا زۆر تەوەرەی ژیانی هاووڵاتیانی بەرجەستە كردووە. بۆ نموونە لە چامەی (سەرباز لەبەرەی جەنگدا) كە لە ساڵی 1955 نووسی هەوڵیداوە پانۆرامایەكی ترسناكی جەنگی دووەمی جیهانی بكێشێ، لە رۆمانە شیعری (كۆتر لە سانتیاگۆ)شدا كە لە ساڵی 1978 ئامادەی كردووە باس لەكارەساتی خۆكوشتنی گەنجان دەكات. ئەم بەرهەمەی كاریگەری زۆر بەسەر ئەو گەنجە بێ هیوایانە جێدەهێڵی و ئومێدی خستەوە دەروونی زۆرێكیان. لە چەندان بەرهەمی تریش بەرگری لەمافی دوورخراوەكانی وەك سۆلجە نیتسین و برۆدسكی و سینافیسكی و دانێك دەكات، لە چامەكانی (تانكەكان لەسەر شەقامەكانی براغ) لە ساڵی 1966 و (مێرولە لە ئەفغانستان) لە 19825ش ناڕەزایی خۆی لە ئاست داگیركردن و دەست خستنە ناوكار و باری وڵاتانی وەك هەنگاریا و چیكۆسلۆڤاكیا و ئەفغانستان لەلایەن یەكێتی سۆڤیەت دەربڕی.

لەو ئەفسانە شیعریەی كە لە ساڵی 1962ش لەبارەی لیرمنتۆفی شاعیرەوە بڵاویكردەوە و ناڕەزایی خۆی لە ئاست راوەدوونانی ئەو كەسانە دەربڕی كە خاوەن بۆچوونی تایبەتن، ئەمە و لە چەندان بەرهەمی تریشدا بە بێ ئەوەی رەگەز و نەتەوەی بەڵاوە گرنگ بێت، هەڵوێستی مرۆڤانەی خۆی دەربڕیوە، هەروەك لەچامەی (من بیر دەكەمەوە: من جولەكەم)، (ژیانەوە 1971) ، (بەفری تۆكیۆ – 1974) دەبینرێت. لەبەر ئەوەی یەكێك بوو لەو كەسانەی كە بانگەوازیان دەكرد و پابەندیش بوون بە پرۆژە و بیرۆكەی (بریسترۆیكا)، بۆیە لە نیوەی دووەمی هەشتایەكان چەندان وتاری رۆژنامەوانی لەسەرئەم دیاردەیە نووسی، لەوانە (لوتكەی شەرم)، (هەڕەشە ئاشكرایەكان). بەڵام دواتر كە دەبینێ بریسترۆیكا لە ئامانجەكانی خۆیدا بۆ كۆمەڵگەیەكی دیموكراسیانە زۆر دوورە، بۆیە بێ ئومێد دەبێت. ئەم هەستەشی لە چامەی (فرمیسكە دواكەوتووەكان) لە ساڵی 1995 بە دیار دەكەوێت.

جگە لە شیعرە یەڤتەشینگۆ رۆمانی مێژوویی و دیكۆمێنتیشی نووسیووە، هەروەها گرنگی زۆریشی بەو وێستەگە ناكۆكەكانی مێژووی هاوچەرخ داوە، هەروەك لە چیرۆكی (پیر هاربەرە – 1967) و رۆمانەكانی (شوێنەكانی تۆ – 1982) ، (پێش وادە مەمرە – 1992) بەدیاردەكەون. چەندان چامەشی لەزمانەكانی تر بۆ سەر زمانی رووسی وەرگێڕاوە و لە دووتۆی پەرتوكڵێك بە ناوی (چامەكانی جۆرجیا) بڵاوی كردونەتەوە. سەرقاڵبوونیشی بە پرسەكانی داهێنان و گرنگی دانی بەردەوامیش بە گەشەپێدانی رۆشەنبیری شیعری رووسی پاڵێ پێوە نا، ئەنتۆلۆژیای شیعری رووسی لە سەدەی بیستەم دەربكات.

لە بواری سینەماشدا شوێنپەنجەی بەسەر كاروانی سینەمانی رووسی دا دیارە. لەساڵی 1962 پەخشانە شیعریەكەی (كوبا) كرا بە فیلێمی سینەمایی هاوبەشی كۆری و رووسی، كە هەر بۆ خۆی سیناریۆكەی داڕێژت و (كالاتۆزف)یشی دەریهێنا. لە فیلمی (هەڵكێشان)ی ساڵی 199 ش رۆڵی سەرەكی (شیولكۆفسكی) گەورە گەردوونناسی رووسی بەرجەستە كرد. هەروەها لە فیلمەكانی (باخچەی منداڵان) 1982 و (ماڵئاوایی ستالین) 1990یش بەشدرایكرد و سیناریۆی بۆ ئەم دووكارەش نووسی. لە تەك هەر یەك لە ساخارۆف و ئادامۆفیتش و ئاڤانا سییف رۆڵی گەورەی لە پەرەپێدانی كۆمەڵایەتی گێڕا و لە دوا خولی پەرلەمانی سۆڤیەتیش پلەی ئەندامیەتی وەرگرتبوو، جگە لەمەش لە ئەكادیمیای هونەری ئەمەریكی شەرەفی پێدەدرێ ولە ئەكادیمیای ئەورووپیش بۆ هونەر و زانست دەبێتە ئەندامی كارا. دوا دیوانیشی لەساڵی 1998 بەناوی (پەساپۆرتی گورگ) بڵاوكردەوە.

 

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌