2010-06-01

روون و ئاشكرایە دەزگاكانی ئاسیایش لە هەرێمی كوردستاندا پاش راپەڕین پشتی بەو كادیرانە بەست دڵسۆزیان نواندووە چ لە خەباتی شۆڕشگێڕی و چ چەكداری گەلەكەمان و چ لە بورای زیندانی سیاسیدا، بۆیە گرنگترین كارمەندەكانی ئەم دەزگایە بریتیبوون لەپێشمەرگەكانی دەزگا ئەمنییەكان، كە لە كاتی شۆڕشدا كاریان كردووە و زیندانیە سیاسیەكان و خێزانەكانی شەهید و ئەنفالكراوەكان ئەوان پتر لە هەمووان كاریان كرد لە دەزگاكانی ئاسایش لە هەرێمی كوردستان

 

خەبات: ئاشتی شەهباز

 چەمكی ئاسایش و خوێندنەوەی ئەمڕۆی رەوشی ئاسایش لە هەرێمی كوردستان بابەتێكی هەستیارە بە قەدەر ئەوەی چۆن بتوانرێ ئەم چەمكە لەسەر ئەرزی واقیع پراكتیزە بكرێت، وێڕای بوونی سەقامگیری ئاسایش و هێمنی لە هەرێمی كوردستان، بەڵام خوێندنەوە و شرۆڤەكردنی ئەم لایەنە لە پێناو بەهێزكردن و بوونیادنانەوە بابەتێكی گرنگە، بەتایبەتی زانست و چەمكی ئاسایش، چونكە ئەم لایەنە دەبێتە هۆكاری فەراهەم بوونی گوزەرێكی مەدەنیانە و دوور لەتوندوتیژی، بۆ ئەم مەبەستە خەبات لە دیمانەیەكی تایبەتدا دكتۆر و پسپۆڕی شارەزای بواری ئاسایشی نەتەوەیی نەژەدەت ئاكرەیی 

 تێگەیشتن لە چەمكی ئاسایش

ئاسایش یا چەمكی ئاسایشی هەرێمی كوردستان بەهەموو لایەنیەكانی و بنەماكانی راگرتنی باری ئاسایش لەسەر ئاستی جیاواز و پەیوەست بوون بە ئەزموون و دۆخی ئێستای هەرێمی كوردستان و ئێراق دۆخێكە خوێندنەوەی زیاتر هەڵدەگرێ، بەڵام بۆ دەرەوازی بابەتەكە دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی چەمكی ئاسایشی شیكردەوە و گوتی: خوێندنەوە و شیكردنەوەی باری ئاسایش لە هەرێمی كوردستان بەبۆچوونێكی ئەكادیمی ئاسایش رێكخەرێكی گشتگیر و تەواوە، لەڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری و یاساییەوە، ئاسایش لە قەوارەیەكی ناوەوە و دەرەوە تەماشا دەكەین و بەپێی چەمكی هاوچەرخی ئاسایش، ئاسایش لەسەر بنەمای بوونی بەرنامەیەكی گەشەپێدانی ئابووری سیاسی و بەهێزی پەیوەندی هاووڵاتی لەگەڵ دەزگاكانی ئاسایش مەسەلەیەكی گرنگە، لە جیهانی ئەمڕۆدا چەمكی ئاسایش لەوە دەرچووە تەنیا چەمكی پۆلیس بێت و كاركردن بۆ پیشەیی بوونی شت و پیشەیی تەسك بێت، بەڵكو ئاسایش چەمكێكی فراوانە، چەمكی ئاسایش لایەنی كۆمەڵایەتی و لایەنی ئابووریش دەگرێتەوە، ئێمە لەو روانگەیەوە بۆچوون و شیكردنەوەیەكی سیاسی و یاسایی بۆ ئاسایش دەكەین، گەر لە قەوارەی ناوخۆ تەماشای ئاسایش بكەین، لەسەر ئەم بنەمایە تێدەگەین ئاسایش پەیوەستە بەسەروەری یاسا و پەیوەستە بە پرەنسیپەكانی مافی مرۆڤ و دیموكراسیەت، ئەگەر لەسەروەری یاسا تەماشا بكەین ئاسایش وەك سیستەمێكی یاسایی لە دەستوور فەلسەفەی ئاسایش هەر كاتێك ئاماژەی پێدەكرێت و یاسای بۆ دەردەچێت بۆ رێكخستنی كاروباری ئاسایش و دواتر رێنمایی هەیە و بەپێی ئەو رێنمایانە دەزگاكانی سەر بە ئاسایش كار دەكەن

 دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی لەم دەروازیەوە رۆیشتە سەر بابەتی قەزایی و ئاسایش و پەیوەستیبوونیان و گوتی: چاودێری قەزایی بۆ كارەكانی ئاسایش مەسەلەیەكی گرنگە لەسەر بنەمای ئەوەی هەر كردەیەكی دەزگای ئاسایش پێویستە لە ژێر كۆنترۆڵی دەسەڵاتی دادوەر بێت، جگە لەوە دەسەڵاتی پەرلەمانیش هەیە، لە چەمكی ئێستای ئاسایش، دەزگاكانی ئاسایش و پێكهاتەی تەنانەت بودجەشیان لەلایەن پەرلەمانەوە گفتوگۆی لەسەر دەكرێت، چاودێرییەكانی دیكە وەك چاودێری راگەیاندن و چاودێری رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و چاودێری رای گشتی هەمووی وا دەكەن لایەنەكانی ناوخۆیی ئاسایش رێكبخەن و ئەویش گرنگترین مەسەلەی هێزی پەیوەندی نێوان هاووڵاتی و دەزگاكانی ئاسایش، ئەگەر لایەنی دەرەوە وەربگرین و زیاتر قوڵی بكەینەوە دوو مەسەلەی گرنگتر لە تێگەیشتنی چەمكی ئاسایش هەیە بۆ مەسەلەی مافی مرۆڤ و مەسەلەی دیموكراسیەت، زۆر لە بۆچوونەكان وای بۆ دەچن(تەناقوزێك) هەیە لە نێوان چەمكی مافی مرۆڤ و كارەكانی ئاسایش بەپێچەوانەوەیە، من وای بۆ دەچم ئەگەر بەشێوەیەكی هاوسەنگی ئێمە تەماشای بكەین رێزگرتنی دەزگاكانی ئاسایش لە مافی مرۆڤ وا دەكات لە پرۆسەكە لە هەر وڵاتێكدا بەرەو دیموكراسیەت بڕوات و باشتر بەڕێوەبچێت، مەسەلەی دیموكراسی بنەماكانی پەیوەستە بە ئاڵۆزی ئاستی دەسەڵاتی و پەیوەستە بە بەشداری سیاسی لە پرۆسەی سیاسی و پەیوەستە بە سیستەمی حزبایەتی لە هەر كیانێك و پەیوەستە بە سەقامگیری سیاسی، ئەم بنەمایانەی ئەگەر دابینبكرێن وا دەكات ئاسایشی ناوخۆ بەرەو گەشەپێدانێكی باش دەڕوات و لێگتێگەیشتن هەبێ لە دیموكراسیەت.

لەبارەی دیدگای لایەنەكانی دەرەوەی ئاسایش دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی ئاماژەی بەوەدا، لایەنەكانی دەرەوەی ئاسایش پەیوەستە بە دوو خاڵ و پەیوەندی نێودەڵەتی و بە هەرێم و پەیوەندی نێودەوڵەتییەكان، واتا وڵاتە زلهێزەكان، كە كار دەكەن لەسەر نەخشەی سیاسی جیهان، وەك یەكێتی ئەورووپا و نەتەوە یەكگرتووەكان و وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا، جیهانی ئەمڕۆ یەك جەمسەرییە، بۆیە هەر كیانێك لە گەڕان بۆ داڕشتنی ستراتیژیەتی ئاسایش بۆ خۆی مەسەلەكانی نێوخۆ و مەسەلەكانی دەرەوە هەمووی پێكەوە وەردەگرێت و بەدیدێكی فراوان تەماشای مەسەلەكان دەكات

 رێكخستن و كیانی سیاسی

 كیانی سیاسی و ستراتیژیەتی دامودەزگایی و رێكخستن و پەیوەندیكاری نێوان ئاسایش و ئەم لایەنە بابەتێكی دیكەی ئەو دیمانەیە بوو خەبات لەگەڵ دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی ئەنجامیداوە، لەم روانگەوە دكتۆری ناوبراو بەگەڕانەوەیەكی ئەكادیمیانەوە ئاماژەی بەوەكرد، لە هەموو دەوڵەت و كیانی سیاسی و ئەنجوومەنی ئاسایش هەیە و پەیوەستە بە لوتكەی داڕێژەری بڕیاری سیاسی دەوڵەت، سەبارەت بەم بابەتە چارەنووسازە دەزگای تایبەتیش هەیە سەرچاوەی زانیارییە بۆ ئەم ئەنجوومەنی ئاسایشە و بۆ ئەم مەسەلانەی كەوا گرنگن، لە كۆتایی ئەم دەروازەیەدا دەگەینە دەرئەنجامێك، كەوا ئاسایش بەمانای ئەوە دێت، دابینكردنی قەوارەیەكی ستراتیژی بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە زیندووەكانی هەر كیانێك لە ئێستا و لە داهاتوودا، واتا دابینكردنی ئاسایش واتا سەقامگیری، چونكە ئاسایش پەیوەستە بە سەقامگیری سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی، ئەگەر باس لە ئەزموونی سیاسی هەرێمی كوردستان بكەین لە بواری ئاسایش و لە پاش راپەڕینی ساڵی 1991ەوە تاكو ئێستا، خوێندنەوەمان بۆ ئەزموونی هەرێمی كوردستان ئاماژە بەوە دەكات، كەوا پاش راپەڕین هەڵی ئەوە دراوە دامودەزگاكان لە شەرعیەتی شۆڕشگێڕی بەرەو قەوارەیەكی سیاسی بڕوات، ئەوە بوو هەڵبژاردن و یاسای وەزارەتەكان دەرچوو، گرنگترین یاساش لەم بوارە یاسای ژمارە-9-ی ساڵی-1992- بوو، كە پەیوەست بوو بە دامەزراندنی بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی گشتی لە ناو وەزارەتی ناوخۆ.

ئاسایشی هەرێمی كوردستان پاش ڕاپەڕین

تەوەرێكی دیكەی دیمانەكەی خەبات لەگەڵ دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی پسپۆڕ لەبواری ئاسایشی نەتەوەیی بریتی بوو لە ئاسایشی هەرێمی كوردستان، ناوبراو ئاماژەی بەو هەوڵانەدا، كە دراون بۆ پتەوكردنی دەزگای ئاسایش و لەوبارەیەوە دكتۆر نەژدەت ئاماژەیكرد، روون و ئاشكرایە دەزگاكانی ئاسیایش لە هەرێمی كوردستاندا پاش راپەڕین پشتی بەو كادیرانە بەست دڵسۆزیان نواندووە چ لە خەباتی شۆڕشگێڕی و چ چەكداری گەلەكەمان و چ لە بورای زیندانی سیاسیدا، بۆیە گرنگترین كارمەندەكانی ئەم دەزگایە بریتیبوون لەپێشمەرگەكانی دەزگا ئەمنییەكان، كە لە كاتی شۆڕشدا كاریان كردووە و زیندانیە سیاسیەكان و خێزانەكانی شەهید و ئەنفالكراوەكان ئەوان پتر لە هەمووان كاریان كرد لە دەزگاكانی ئاسایش لە هەرێمی كوردستان، دكتۆر نەژدەت ئاماژەی بەو لایەنەشكرد، پاش ئەوە هەوڵی جددی درا ئەو كادیرانە بەرەو كاری پیشەیی ببرێت بەشێوازێكی زانستی و ئەكادیمی لە رێگای خول و راهێنان و مەشقپێكردنی تایبەتی، كە بەشێكیان دەرچووی كۆلیژی پۆلیس و بەشێكیان كۆلیژی ئەكادیمایی سەربازی یاخود خولی تایبەتی ئاسایشیان بۆ كرا، ئەوەی خۆشبەختانەیە لە بواری ئەزموونی هەرێمی كوردستان لە بواری ئاسایش تا ئێستا ئێمە یاسایی فریاكەوتمان نییە، وەك چۆن لەچەند وڵاتێك هەیە، یان یاسای (ئیستپنائی) یاخود دادگای تایبەتی، بەڵام لە كوردستان تەنها یاسایی رووبەڕووبوونەوەی دژە تیرۆرمان هەیە، ئەم یاساییەش لە ئەنجامێكی دراسەیەكی قوڵ و كۆنفرانسێكی تایبەت بۆ ئەم مەسەلەیە ئەنجامدرا، ئەو كاتە ئەو یاساییە دەرچوو، واتا لە هەرێمی كوردستان ئێمە هەڵسەنگاندنی كاری دەزگاكانی ئاسایشی هەرێمی كوردستان بكەین جگە لە دڵسۆزی كارمەندان و جگە لە لێهاتوویی كارمەندان مەسەلەیەكی دیكەش دێتە كایەوە، كە ئەویش باوەڕپێكردن بەو پرەنسیپانەی مافی مرۆڤ و دیموكراسیەت بوو، تەنانەت شەفافیەت روون و ئاشكرایە لە بواری دەزگاكانی ئاسایش، ئێمە نابینین هیچ چەمكێكی پۆلیس یا لە رێكخراوی دەولی و رێكخراوی لێبوردەیی دەولی و رێكخراویی هیومان رایست وۆچ یا رێكخراوی خاچی سووری نێودەوڵەتی (تەركیز) لەسە دەكات، ئێمە ئەو دیاردانە كە كاریگەریان هەیە لەسەر پرۆسەی ئاسایش و مافی مرۆڤ لەسەر پرۆسەی دیموكراسیەت وەك دادگایی كردن بەبێ دادگا یاخود ونكردن، بەبێ بنەمایەكی یاسایی و یاخود دەستبەسەكردن بەبێ بنەمای یاسایی، ئەو شتانە لە ئاسایشدا نییە، تەنانەت ئەم دەزگایانە لە ژێر كۆنترۆڵی لێكۆڵەری دادی دایە، بۆیە كارەكان لەسەر بنەمای یاسایی و دەستووریی و رێنماییەكانیدایە

باری ئاسایش و دەزگاكانی ئاسایش

 دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی لەرەوشی ئاسایش و بەراوردكاری لە ئێستا و كابینەی پێنجەمی حكوومەتی هەرێمی كوردستان و دەروازەكانی ئەم بابەتە، ئاماژەی بەوەكرد، خوێندنەوەمان بۆ باری ئێستای ئاسایش و دەزگاكانی هەرێمی كوردستان دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی لە كابینەی پێنجەم و شەشەمدا كاری بۆ كراوە و بۆی دەكرێت، كەوا دەزگاكانی ئاسایش یەكبگرنەوە، من وای بۆ دەچم گرنگ دووبارە پێداچوونەوەی هەیكەلی ئەم دەزگاییە لەسەر بنەمایەكی پیشەیی و ئەكادیمی و زانستی و بابەتی، چونكە ئەو دەزگایانە دەزگای نیشتمانین نەك موڵكی كەسی، ئیتر لەسەر ئەو بنەمایانە ئەو دەزگایانە رێكبخرێنەوە و بەپێی یاسایەك بۆ ئەم بابەتە دەربچێت، نەژدەت ئاكرەیی لەم بابەتەوە چەند دەرگایەكی دیكەی بەڕووی ئاسایش و بابەتی یەكگرتنەوە كردەوە و گوتی: ئەوەی خۆشبەختانەیە لە ئەزموونی هەرێمی كوردستان و لەبواری سەقامگیری و سیاسی لە ئەزموونی هەرێمی كوردستان پاش راپەڕین روویدا، بنەمایی لێبوردەیی و پێكەوەژیان و بەشداریكردنی هەموو پێكهاتەكان لە پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان بوو، تەنانەت ئەو گرووپانەی باوەڕشیان بە ئەزموونی سیاسی هەرێمی كوردستان نەبوو، پاش گفتوگۆ و دانیشتن گەیشتنە ئەو دەرئەنجامەی بەشێكیان ئێستا بەشدارن لە پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا، لەسەر ئەم بنەمایە بۆ بەڕێوەچوونی پرۆسەی ئاسایش ئەمە فاكتەرێكی گرنگ بوو، ئەوەش بەگرنگ دەزانم لە كاری ئاسایش و لە ئێستادا بۆ گەشەپێدانی بنكەی راوێژی ئاسایش هەندێك فراوانتر بكرێت، بەڵام ئەوەی گرنگە لە ئاسایش ئێمە پێویستە وەك پسپۆڕ بۆ مەسەلەكە بڕوانین و قسەی لەسەر بكەین، كە ئاسایش رێژەییە و ئاسایشی رەها نییە، بەڵكو چەمكێكی رێژەیی و چەمكێكی گۆڕاوە، لەسەر ئەو بنەمایە دیاردەی بۆمبی تەوقیتكراو هەیە، دیاردەی لوغمی سیاسی و دیاردەی شانە خەوتووەكان هەیە رووبەڕووی كۆمەڵگە دەبنەوە لە هەرێمی كوردستان و بەڵكو نەك تەنها لە هەرێمی كوردستان لە ئەمەریكا و وڵاتە پێشكەتووەكانیش هەیە، ئەمەریكا 72 دەزگای ئەمنی تێدایە و كار دەكەن جاروبار ئەو كردەوانە تێدا روودەدات، بۆیە لەسەر ئەو بنەمایە كاری ئاسایش لە هەرێمی كوردستاندا لە ماوەی ئەم 20 ساڵەدا دڵسۆزی تێدا بووە و لێهاتووی تێدا بەكارهاتووە و ئەزموونیش وەرگیراوە و هەوڵیشی بۆ دراوە بۆ پێشخستنی كادیر لەڕووی ئەكادیمی و پیشەیی كاركردن لەم دەزگاایانە و هەوڵی هەماهەنگیش دراوە لەگەڵ رێكخراوی لێبوردەیی جیهانی و رێكخراوی هیومان راتیس ۆوچ و رێكخراوی خاچی سووری نێودەوڵەتی لە كارەكانی پەیوەست بە ئاسایش.

 

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌