2010-06-02

ڕاگەیاندن لەگەڵ قەیرانە گشتی و ئاسایشیی و ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتیدا دەبێ هاوسەنگیەك پێكبێنێ لەنێوان پرەنسیپەكان لە بەدەستكەوتنی زانیاریدا

 

خەبات: ئاشتی شەهباز

 

چەمكی ئاسایش و خوێندنەوەی ئەمڕۆی رەوشی ئاسایش لە هەرێمی كوردستان بابەتێكی هەستیارە بە قەدەر ئەوەی چۆن بتوانرێ ئەم چەمكە لەسەر ئەرزی واقیع پراكتیزە بكرێت، وێڕای بوونی سەقامگیری ئاسایش و هێمنی لە هەرێمی كوردستان، بەڵام خوێندنەوە و شرۆڤەكردنی ئەم لایەنە لە پێناو بەهێزكردن و بوونیادنانەوە بابەتێكی گرنگە، بەتایبەتی زانست و چەمكی ئاسایش، چونكە ئەم لایەنە دەبێتە هۆكاری فەراهەم بوونی گوزەرێكی مەدەنیانە و دوور لەتوندوتیژی، بۆ ئەم مەبەستە خەبات لە دیمانەیەكی تایبەتدا دكتۆر و پسپۆڕی شارەزای بواری ئاسایشی نەتەوەیی نەژەدەت ئاكرەیی دەدەوێنێ

 

باری ئاسایش و دەزگاكانی ئاسایش

 

دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی لەرەوشی ئاسایش و بەراوردكاری لە ئێستا و كابینەی پێنجەمی حكوومەتی هەرێمی كوردستان و دەروازەكانی ئەم بابەتە، ئاماژەی بەوەكرد، خوێندنەوەمان بۆ باری ئێستای ئاسایش و دەزگاكانی هەرێمی كوردستان دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی لە كابینەی پێنجەم و شەشەمدا كاری بۆ كراوە و بۆی دەكرێت، كەوا دەزگاكانی ئاسایش یەكبگرنەوە، من وای بۆ دەچم گرنگ دووبارە پێداچوونەوەی هەیكەلی ئەم دەزگاییە لەسەر بنەمایەكی پیشەیی و ئەكادیمی و زانستی و بابەتی، چونكە ئەو دەزگایانە دەزگای نیشتمانین نەك موڵكی كەسی، ئیتر لەسەر ئەو بنەمایانە ئەو دەزگایانە رێكبخرێنەوە و بەپێی یاسایەك بۆ ئەم بابەتە دەربچێت، نەژدەت ئاكرەیی لەم بابەتەوە چەند دەرگایەكی دیكەی بەڕووی ئاسایش و بابەتی یەكگرتنەوە كردەوە و گوتی: ئەوەی خۆشبەختانەیە لە ئەزموونی هەرێمی كوردستان و لەبواری سەقامگیری و سیاسی لە ئەزموونی هەرێمی كوردستان پاش راپەڕین روویدا، بنەمایی لێبوردەیی و پێكەوەژیان و بەشداریكردنی هەموو پێكهاتەكان لە پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستان بوو، تەنانەت ئەو گرووپانەی باوەڕشیان بە ئەزموونی سیاسی هەرێمی كوردستان نەبوو، پاش گفتوگۆ و دانیشتن گەیشتنە ئەو دەرئەنجامەی بەشێكیان ئێستا بەشدارن لە پرۆسەی سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا، لەسەر ئەم بنەمایە بۆ بەڕێوەچوونی پرۆسەی ئاسایش ئەمە فاكتەرێكی گرنگ بوو، ئەوەش بەگرنگ دەزانم لە كاری ئاسایش و لە ئێستادا بۆ گەشەپێدانی بنكەی راوێژی ئاسایش هەندێك فراوانتر بكرێت، بەڵام ئەوەی گرنگە لە ئاسایش ئێمە پێویستە وەك پسپۆڕ بۆ مەسەلەكە بڕوانین و قسەی لەسەر بكەین، كە ئاسایش رێژەییە و ئاسایشی رەها نییە، بەڵكو چەمكێكی رێژەیی و چەمكێكی گۆڕاوە، لەسەر ئەو بنەمایە دیاردەی بۆمبی تەوقیتكراو هەیە، دیاردەی لوغمی سیاسی و دیاردەی شانە خەوتووەكان هەیە رووبەڕووی كۆمەڵگە دەبنەوە لە هەرێمی كوردستان و بەڵكو نەك تەنها لە هەرێمی كوردستان لە ئەمەریكا و وڵاتە پێشكەتووەكانیش هەیە، ئەمەریكا 72 دەزگای ئەمنی تێدایە و كار دەكەن جاروبار ئەو كردەوانە تێدا روودەدات، بۆیە لەسەر ئەو بنەمایە كاری ئاسایش لە هەرێمی كوردستاندا لە ماوەی ئەم 20 ساڵەدا دڵسۆزی تێدا بووە و لێهاتووی تێدا بەكارهاتووە و ئەزموونیش وەرگیراوە و هەوڵیشی بۆ دراوە بۆ پێشخستنی كادیر لەڕووی ئەكادیمی و پیشەیی كاركردن لەم دەزگاایانە و هەوڵی هەماهەنگیش دراوە لەگەڵ رێكخراوی لێبوردەیی جیهانی و رێكخراوی هیومان راتیس ۆوچ و رێكخراوی خاچی سووری نێودەوڵەتی لە كارەكانی پەیوەست بە ئاسایش.

 

راگەیاندن و ئاسایش

 

دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی وەك ئاماژەیەك بۆ حاڵەتی ئەمڕۆی راگەیاندن و پەیوەستبوونیان بە بابەتی ئاسایشەوە ئاماژەی بەوە كرد، دوو خاڵی گرنگ هەیە لە بواری ئاسایش، یەكەمیان پەیوەستە بە راگەیاندن و دووەمیان رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی، كەوا لە هەرێمی كوردستاندا كارە دەكەن و چۆنی لێكدەدەینەوە، رۆڵی راگەیاندن وەك دەسەڵاتی چوارەم بەرۆڵی راگەیاندنی ئازاد و چ رۆڵی راگەیاندنە پابەندبووەكان، هەر دوو جۆر راگەیاندن و پەیوەندیان بە ئاسایش هەیە، راگەیاندن رۆڵی چاودێرییە بۆ دیاردەی ئاسایش و كاركردنی كارمەندانی ئاسایش، بەڵام راگەیاندن لە هەرێمی كوردستاندا ئێستا تایبەتمەندی خۆی هەیە، یاسایەك راگەیاندن رێكدەخات كە ئەم یاساییە ماوەی دوو ساڵە دەرچووە، هەموو یاساییەكیش پێویستی بە پێداچوونەوە هەیە لە بواری مامەڵەكردن، نەژدەت ئاكرەیی لەبارەی مامەڵەكردنی راگەیاندنیشەوە ئاماژەی بەوەكرد، راگەیاندن لەگەڵ قەیرانە گشتییەكان و قەیرانە ئاسایشی و ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتی دەبێ هاوسەنگیەك هەبێ لە نێوان پرەنسیپیەكان لە بەدەستكەوتنی زانیارییەكان، كە راگەیاندن هەوڵی بۆ دەدات و پرەنسیپی پاراستنی ئاسایشی هەر كیانێك، بۆیە دەبێ راگەیاندن لە قەوارەی ئەوەبێ، كە هاوسەنگی نێوان خۆی و ئەو لایەنانەی پەیوەستن بە ئاسایشەوە بكات. لە ئەنجامدا نە راگەیاندن زاڵ دەبێت بەسەر ئاسایش، نە بەپێچەوانەشەوە، چونكە پێویستە هەردوو كیان لە رۆڵی یەكتری تێبگەن و هەر دووكیان تەواوكەری یەكترن و هەردوولاش بزانن ئەرك و مافیان چییە، هەروەها راستگۆی لە هەواڵ دەبێ لە هەر هەواڵێكیش شیكردنەوەیەكی لەگەڵدابێت، بەڕای من بۆ هەڵسەنگاندنی كاری راگەیاندن ئەوەیە، مەبەستم هەموو كەناڵەكانە بە هەر چوار كەناڵەوە، بۆیە پێویستە هەردوولا بە ئەرك و مافی خۆیان بزانن لە قەوارەی یاسایی و دەستووریدا و نەهێڵدرێت قوڵایی لە نێوانیاندا هەبێت، بەڵكو تەواوكەری یەكتربن، چونكە راگەیاندن و ئاسایش دەتوانن رۆڵ و پێگەی خۆیان هەبێ لەم مەسەلەیەدا

 

پێداچوونەوەی یاسای راگەیاندن

 

لەمەڕ پرسیارێكمان لەبارەی پێداچوونەوەی یاسای كاری راگەیاندن لە هەرێمی كوردستان دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی هەڵوستەی لەسەر ئەوە كرد پێداچوونەوە كارێكی ئاسان نییە، بەڵام یاساش رەنگدانەوەی واقیعە، لەوبارەیەوە ناوبراو گوتی: كاروان و كاری راگەیاندن لەگەڵ شۆڕشی تەكنەلۆژیادا بەندە، بۆ نموونە ماڵپەری ئیلكترۆنی، ئەم ماڵپەڕانە پێویستە رێكبخرێت، چونكە ئەم ماڵپەڕانە وەكو كارەكانی دیكە نییە و بەڵكو زۆر كاریگەریان لەسەر ئاسایش هەیە، بۆیە پێویستە دەق هەبێ و چۆن رێكبخرێت، هەروەها دادگا لە پاراستنی رۆڵی راگەیاندن و رۆڵی ئاسایشدا هەبێ، وانا بوونی زەمانەتی یاسایی و دادوەری بۆ كاری هەردوولا و دابینكردنی شەفافیەت لە رۆڵی هەردوولا و پێداچوونەوەش كارێكی ئاسان نییە، بەڵام یاسا رەنگدانەوەی واقیعە، هەر كاتێكیش واقیع گۆڕا و گۆڕانكاری بەسەرداهات ئەوا پێویستە یاساش بەپێی ئەو گۆڕانكاریە بگۆڕدرێت، كەواتە ئەوەی دەخوازرێ لەیاسای راگەیاندن و لە سەندیكای رۆژنامەنووسان پێویستە لە داهاتوو كۆنفرانسێكی فراوان ببەستێ و هەموو لایەنێك تێدا بەشدار بێت، كە پەیوەستن بەو بابەتەوە

 

رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و ئاسایش

 

لەبارەی تەوەری دووەمی پەیوەندی ئاسایش و رێكخراوەكان، دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی لە دیمانەكەی خەباتدا، ورد ئاماژەی بەم لایەنەدا و گوتی: تەوەری دووەم رۆڵی رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی لە هەرێمی كوردستاندا، ئەوەش روون و ئاشكرایە ژمارەیەك و رۆڵێكی بەرچاویان هەیە، ئەوانیش دەتوانن ببنە (صمام امان) بۆ پرۆسەی بەڕێوەچوونی ئاسایش و تەنانەت راگەیامدنیش، ئەوان دەتوانن هاوسەنگیەكە رابگرن بەو پێیەی لە بڵاوكردنەوەی رۆشنبیری لە كۆمەڵگە و لە نێو تاكەكانیدا و راگەیاندن و ئاسایش، هەروەها كە هەریەكەیان بە رۆڵ و ئەرك و مافی خۆیان بزانن، مەسەلەیەكی دیكەی گرنگ كە پەیوەستە بە ئۆپۆزسیۆن، هەرێمی كوردستان پاش هەڵبژاردنەكانی مانگی تەمموز لە ساڵی 2009 دا واقیعێكی سیاسی بەخۆیەوە بینی و هاتەكایەوە و گۆڕانكاری لە نەخشەی ساسی كرا بە هاتنی ئۆپۆزسیۆن، ئێستا دەتوانن بەشێوازێكی یاسایی كار بكەن بەو پێیەی پێگەیان هەیە لە پەرلەمانی كوردستاندا، لەگەڵ پێكهاتەكانی دیكە وەك یەكگرتوو و كۆمەڵی ئیسلامی، كاری ئەم ئۆپۆزسیۆنە دوو شێواز لە خۆ دەگرێت، شێوازی ئۆپۆسیۆن پەرلەمان ئەوا دوای خستنەڕووی پرۆگرامەكانی حكوومەت ئەوان بەشێویەكی یاسای راو بۆچوونی خۆیان لەسەر دەدەن و كاریگەری ئۆپۆزسیۆن لەسەر شەقام و زۆر لەو دامودەزگایانەی لە دەرەوەی پەرلەمان وەك زانكۆ و مزگەوت و بازاڕەكان و ...هتد بۆیە دەتوانم بڵێم ئۆپۆزسیۆن لە قۆناغەكانی سەرەتایدایە، دەبێ خاوەنی بەرنامەیەكی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی بێت، نەك دژی حكوومەت بێ

 

دواتر لەمەڕ هەمان بابەت و خوێندنەوەی بۆ گرنگی كاركردنی ئۆپۆزسیۆن و حكوومەت لە مەڕ ئاسایش دكتۆر نەژدەت ئاكرەیی ئاماژەی بەوەدا، فاكتەرێكی دیكەی گرنگ لە ئاسایشی نەتەوەیی من پێموایە لە كۆتاییدا ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات یەكدەگرنەوە لەسەر هێڵە سوورەكان، ئەوەی گرنگ و داواكراوە لە سەر ئۆپۆزسیۆن و چی بكات؟ لەم قۆناغەدا بوونی بەرنامەیەكی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی هەبێ و رۆڵی تێدا ببینێ لە سەقامگیری ئاسایش و پەنا بۆ بۆمبی تەوقیت كراو و لوغفمی سیاسی یا كارتی سیاسی نەبا، واتا كارتی ئەمنی بۆ مەرامی سیاسی بەكار نەهێنێ، چونكە ئاسایش هی هەموو هاووڵاتیەك و بە پلەیەك ئاسایش هی ئۆپۆزسیۆن و بە پلە دوو حكوومەت و بە پلە سێ هاووڵاتیانە، كە هەمووی تەواوكەری یەكترن، بۆیە زامنكردنی باری ئاسایش لە هەرێمی كوردستاندا بە پلەیەك سوودمەند لێی ئۆپۆزسیۆنە. بۆیە پێیموایە بەهەستكردن بە بەرپرسیارییەتیەوە بەهاوبەشی دەتوانین ئەم مەسەلەیە جێبەجێ بكەین

 

پۆلێنكردنی ئاسایش و گرنگیان

 

نەژدەت ئاكرەیی قوڵایی ئاسایش و پۆلێنكردنی رووداوەكانی پەیوەست بەم بابەتەی بۆ خەبات بەشێوەیەكی ئەكادیمانە و خوێندنەوەی رووداوەكان شیكردەوە و گوتی: ئەگەر بێنە سەر ئەو رووداوانەی رووبەڕووی ئاسایشی هەرێمی كوردستان دەبنەوە زۆرن، رووبەڕووی ناوە و رووبەڕووی دەرەوە، ئەمانەش بەپێی پۆلێنكردنی ئاسایش دەگۆڕێ، بۆ نموونە ئاسایشی نەتەوەییمان هەیە، ئاسایشی ئابووری، ئاسایشی سیاسی، ئاسایشی كۆمەڵایەتی و ئاسایش وزە و خۆراك و هەروەها ئاسایشی جیهانی كە پەیوەستە بە رووداوە سرووشتییەكان و بڵاوبوونەوەی ئەو نەخۆشییانەی كە لەسەرتاسەری جیهان بڵاو دەبنەوە، وەك ئایدز و ئەنفلۆنزای باڵندە و پەتای بەراز و ..هتد، ئاسایش مەسەلەیەكی فراوانە و رێكخەرێكی تەواوكەرە(المنڤمە المتكاملە) بۆیە چەمكی ئاساشی هەرێمی گونجاوترین چەمكە، چونكە ئاسایشی هەرێم مەبەستمان دواتر دێنە سەر ئاسایشی نیشتمانی كە پەیوەستە بە ئاساشی ئێراقەوە، ئاساشی نەتەوەیی كوردیشمان هەیە، كە ئەویش ئەركێكی پیرۆز و قورسە، لە كاركردنێكی گەورە بۆ نەوەكانی داهاتوو بۆ كوردستانێكی گەورە تەماشا دەكەم كە كیانێكی نەتەوەیی20 ملیۆنیمان هەیە، بۆیە ئەم مەسەلەیە گرنگن بۆ ئاسایش.

 

 
چاپکردن   Share گه‌ڕانه‌وه‌