ROJNAMEY XEBAT 2013-07-31
Pêwendî Nêwan Dewlet û Netewe.

Hesen Henefî
û.
Liyan Seydî

Ew dîd û têrwanînaney be şêweyekî giştî û taybetî pêwendiyan be drustbûnî dewletewe heye, 

renge bitwanrêt le çiwar tîyorda rûn bikirênewe:
Iyekem: Ew têrwanîneye bawerî û waye dewlet le xakêkî firewan pêkhatuwe û çendîn nejad û 

netewe û çend girûpêkîş le xo degirêt.

Em dewlete le rastîda heman «dewlet û netewe« yan «Dewletî Neteweyî»iye.

Împiratorekan yan rjême piştawpiştekan, detwanîn be nimûne bi hênînewe, herweha nimûney 

emane weku: «Dewletî Emewî, 'Ebasî û 'Osmanî». em diyardeye le rojawada le serdemî 

Wskenderî Gewre û Împiratoriyetî Nemsa yan Împiratoriyetî Ferensa le serdemî şerî 

Naplîonda serî helda.

Senterî bineretî pêkhênan û drustkirdinî emcore dewletane heman netewey deselatdare.

Her bew hoyeşewe 'Erebekan le Dewletî Umewî û Îraniyekan le Dewletî 'Ebasîda roliyan 

hebuwe, Turkiyaş be dilî Împiratoriyet 'Osmanî leqelem dedrêt.

Herweha Ferensa çeqî Împiratoriyetî Ferensa û Nemsa çeqî Împiratoriyetî Nemsa buwe.


Duwem: Em têrwanîne bawerî û waye ke dewlet le ser binemay cugirafiyaî siyasî û dewrûberî 

û rûbare gewrekan hatote arawe.

Weku ewey le Çîn û 'Iraq û Mîsrda bûnî heye, wate dewletî sentergera û rûbarêk ke le 

bineretda bo dabeşkirdinî aw rêkxistinî û ze û rêkxistinî berheme kiştukaliyekan û 

kokirdinewey berhemekan û dabeşkirdin yan nardiniyan bo derewe drustkirawe.

Emane heman ew dewletane bûn ke le ruwî bo çûnî Zanist, Huner, Pîşesazî, Felsefe û Ayin 

xawenî şaristaniyetî dêrînin.


Sêyem: Têrwanînêkî dîke bawer û waye dewlet le rohî neteweyek û mêjuwiyekewe serheldedat, 

derkewtinêkî carubarî ew neteweye geşe dekat, wate dewlete netewegerakan ke le serdemî 

netewegewrekanda le rojawada peyda bûn, weku Dewletî Nazî le Elmaniya û Dewletî Faşîstî 

le Îtaliya herweha zayonîzim ke Dewletî Îsrayilî drustkird.

Em dewletaneş sentergerabûn û xawenî raberî «karîzmî» û raberanî me 'newî bûn ke 

baweriyan be destinîşankirdinî xudayî heye.

Em dewletane beduway yekparçeyî û senterxwazîda bûn, tenanet be kokirdinewey 

netewekanîtir le jêr hejmûnî neteweyekî diyarîkaru be bê guwêdane rastiye Mêjuwî û Siyasî 

û Cugirafiyekan.


Ew xale serekî û bineretiyey em dewletane cextiyan le ser dekirdewe, birîtî bû le Ziman, 

Ferheng, Mêjû û dane pal netewegera bo ewey raberayetî hênanekayey amancekaniyan bikat.

 
Çiwarem: Emeşiyan bawerî û waye dewlet le ser binemay komelêk le sûdî çîn û tuwêjekan 

dêtebûn û tuwêjî deselatdar û pêkhênanî dewlet û cêbecêkirdinî ew yasayeney taybetin bew 

çînewe, sûdekanîtirî xoy be ser çîn û tuwêjekanî tirda zal dekat.

Weku dewletanî pirolîtar ke benawekanî «Yekiyetî Cemawerî» û yan «Dewletî Îştirakî û 

Soşiyalîstî» xoyan derdexene û piştîwanî le hendêk çîn û tuwêjî weku Kirêkaran û 

Cutiyaran deken.


Le waneye hendêkat hokarî em tuwêje dewletiye regî abûrî hebêt, herweku Dewletî Burjwazî 

piştîwanî le tuwêjî mamnawend dekat yan nuxbegera bine weku dewlete sermayedarekan û 

fermanrewayî le rêsayekî bikat.


Em qonaxî duweme wate Hikûmetî Nuxbegera katêk dekewne nêw ew rûdawaney ke le nêwan şite 

giştî û ştie beşiyekan yan nêwan dewlet û beşêk le komelgewe «nek hemûyî» yekiyetiyek 

peyda debêt, herweha xisteruwî pêkhênanî weha hikumetêk û çalakbûnî nuxbekan û bêdengî 

bûnî çiyenekanî xwarewe «nezan û nexuwêndewarekan.


Em çiwar têrwaniye le serdemî dewletî 'Osmanîda bûne qurbanî netewekanî dîkey weku 'Ereb 

û Ermen yan hendêk le netewekanî Ewrupay Rojeelat ke taku êste le naw 'Erebekanîşda 

bûniyan heye, wate le katêkda ke bo diyarîkirdinî pêwendî nêwan musulmanan û namusulmanan 

rêsa û yasay aynî danran, le haletêkda em yasa û rêsayane le gel yasay hawilatîbûn û 

yeksanbûnî takekan le erk û mafda ciyawazîan hebû.


Dewletêkî netewegera debêt welamderewey xwastekanî netewe perawêzxirawekan bêt ke le gel 

netewey baladestda pêkewe bjîn.
Belam ewey cê»ay sernce Dewlete 'Erebiyekan be hemû ew naw nawnîşananey ke heyane, le 

dîdu rwanînî pêkhatey bineretîda le hîçkam lem çiwar dewletane niye ke pêştir baskiran, 

belku corî pêncemîn le dewlet ke debêt nawî «Dewletî Tak» yan Dewletî Takgerayî»iyan lê 

binrêt, çunke lew dewleteda tak û dewlet debineweyek, helbete em core dewlete tenha be 

'Erebewe taybet niye, tenanet le hendêk yasa û rêsay rojelatda peyda debin, weku Ferensa 

le serdemî Dîgolda ke heman ûşekanî «Luîsî Şazdeyem»î dûbare dekirdinewe û deyût: 

(Dewlet, yanî min.) katêk pêşniyazî bo kira ke birwat bo Ekadîmiyaî Ferensa, welamî 

dayewe: (çon Dewletî Ferensa deçête nêw Ekadîmiyî Ferensawe!.), tenanet dewlet benawî 

ewewe nawî lê denrêt û nawî debirdrêt.


Yasa û sîstemêkî le mcore be çend hokar û belgeyek drust debêt, weku unbûnî hoşiyarî 

siyasî û cugirafiyayî.


Bo nimûne emro hoşiyarî takekan sebaret be ezmûnî dewletekanî rabirduwî weku 

Împiratoriyete Gewrekan û neteweman le nawçuwe û kesanî dîke û takî dîke nahêninewe yadî 

xoyan ke çon serdemî takgerayî le hêze nêwdewletiyekanda heresî dehêna û le ciyatî ewey 

serncî lê bidrêt, şuwênkewtin be duwayda dête kayewe.


Têgeyştinî em çemke pêwendî be astî fêrkarî netewekanewe heye.


Emro ew şitey pêwîstame corêkî nuweye le dewlet, wate dewletêk le ser binema 

dîmukirasiyekan buniyad nirabêt û hêzî biriyardan û destûr û cêbecêkirdin betewawî le yek 

ciya bin.


Dewletêk ke le rêgey takekanewe buniyad nirabêt û helbjêrdra bêt.


Herweha biriyar gelî weku parastinî sinûr û bergirî û dabînkirdinî asayş û aramî bo 

hawlatiyan bûniyan hebêt nek dabînkirdinî sûd û berjewendî dujminan yan wedesthênanî 

rezamendîan.


Dewletêk ke hemûan le beramber maf û erkekan le berdem yasada yeksan bin, dewletêk ke le 

ser binemay azadî bîrura û dîmukirasî damezra bêt.

Serçawe: Govarî Medrese, Jimare (2) Taran, Salî 1384

 
chapkrdn   Share GERANEWE‌